Socjalizacja jest złożonym procesem oddziaływania zwłaszcza ze strony rodziny, szkoły i środowiska społecznego zmierzającym do uczynienia z człowieka istoty społecznej. (W. Okoń, 2001) tj. takie ukształtowanie i przygotowanie go do uczestnictwa w życiu społecznym aby stał się jego pełnowartościowym członkiem.

          Przebieg procesu socjalizacji determinowany jest przez różne środowiska wychowawcze takie jak rodzina, szkoła czy środowiska rówieśnicze. Na szczególną uwagę zasługuje rodzina jako najważniejsza w początkowych fazach rozwoju osobniczego grupa społeczna. Wpływ wskazanej komórki społecznej jest nieoceniony dla rozwoju tożsamości społecznej dziecka. Rodzina początkowo stanowi najważniejszą arenę zdobywania doświadczenia oraz kompetencji przez dziecko. (N. Goodman, 2001)

         Proces socjalizacji niesie ze sobą pewne oczekiwania społeczne nie tylko wobec samego socjalizowanego, ale przede wszystkim wobec osób socjalizacyjnie znaczących. Zaburzenia tegoż procesu rzutują często na dalsze społeczne funkcjonowanie dziecka. Źródłami niespełnionych społecznych oczekiwań względem socjalizacji wywodzącymi się ze środowiska rodzinnego mogą być:

1)     Brak dostatecznej społecznej identyfikacji dziecka z daną grupą społeczną. Rodzina jako najmniejsza komórka społeczna stanowi odbicie wzorów, wartości, poglądów właściwych dla grupy społecznej której część stanowi. Brak owych wzorców czy też niewłaściwe ich przekazywanie może skutkować przyswojeniem oraz krystalizacją wzorców, norm społecznie nieakceptowanych

2)     Brak ekonomicznego zabezpieczenia realizacji podstawowych zadań socjalizacyjnych, takich jak choćby spełnienie potrzeb biologicznych. Społeczna nieodpowiedzialność rodzica za ekonomiczne zabezpieczenie rodziny   z przyzwoleniem na podejmowanie przez dziecko społecznie nieakceptowanych
 form ich zabezpieczenia

3)    Brak kontroli nad przebiegiem procesu socjalizacji, rodzice nie wydolni wychowawczo nie przejawiający zainteresowania jego przebiegiem oraz realnymi skutkami niejednokrotnie przejawiający zachowania właściwe dla marginesu społecznego. (J. Modrzejewski, 2007)

      Sam proces socjalizacji przebiega na drodze zdobywania przez dziecko kompetencji poprzez uczenie się. Jednym ze sposobów uczenia się jest modelowanie – naśladownictwo. Dziecko przyswaja zachowania osób przyjmując je za pożądane. Szczególnym wzorem do naśladowania dla dziecka są rodzice. Ich naśladowanie staje się dla dziecka drogą zdobywania określonych postaw, zachowań czy wzorów.. Prezentowanie wzorów negatywnych powoduje ich internalizację przez dziecko.

       Kolejnym sposobem zdobywania społecznego doświadczenia przez dziecko jest warunkowanie instrumentalne, opierające się na łączeniu bodźców z nowymi reakcjami przy udziale wzmocnień.  

Wzmocnienie pozytywne jest zjawiskiem występującym bezpośrednio  po pewnym zachowaniu zwiększającym szanse na jego ponowne wystąpienie. Wskazanym wzmocnieniem może być nagroda o wymiarze społecznym w postaci: pochwały, uśmiechu, uścisku ręki. Wzmocnienie może mieć wymiar nie tylko społeczny, ale i ekonomiczny.

Wzmocnienie negatywne z kolei jest zdarzeniem, które wywołuje u dziecka zaniechanie lub unikanie wykonywania określonych czynności. Kara ma na celu osłabienie zachowań niepożądanych. Wygaszanie natomiast zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia określonych reakcji z uwagi na brak wzmocnienia. (H.Bee, 2004)

Wzmocnienia stanowią integralną część procesu uczenia się, przyswajania określonych zachowań, norm czy wartości. Niewłaściwe ich stosowanie może wywołać przyswojenie oraz krystalizację zachowań społecznie nieakceptowanych, rozbieżnych z ogólnie przyjętymi  w danej społeczności normami.

        Proces socjalizacji ma ogromne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania grupy społecznej. Uczestnicy grupy społecznej (rodzice) nie spełniający bądź zaburzający proces socjalizacji podlegają procesowi piętnowania przez grupę. Przekazywanie wartości, które są sprzeczne z wartościami grupy niesie ze sobą możliwość marginalizacji lub wykluczenia społecznego. Rodzice tym bardziej będą piętnowani za niespełnienie swojej roli socjalizacyjnej im bardziej będą postrzegani jako zagrożenie dla dominującego przesłania socjalizacyjnego. (S.L.
 Neuberg, D. M.. Smith, T. Aster, Warszawa 2009)

       Przekazywanie dziecku przez rodzica postaw i wzorców społecznie nieakceptowanych, dewiacyjnych (np. alkoholizm, przemoc, zachowania sprzeczne z normami prawnymi), niesie ogromne niebezpieczeństwo, począwszy od stygmatyzacji, poprzez pogłębiającą się marginalizację, aż po wykluczenie społeczne. Literatura przedmiotu wskazuje na istnienie zjawiska stygmatu przeniesionego z tzw. nosiciela stygmatu na bliskie mu osoby. (E. Czykwin 2008)

       Rodzice  stanowiący obiekt stygmatu społecznego, często w sposób nieświadomy przekazują jego właściwości dziecku, dzieje się tak jak chociażby w rodzinach z chorobą alkoholową czy rodzinach recydywistów. Dzieci postrzegane są przez „pryzmat” rodzica jako nosiciela stygmatu, co powoduje spadek społecznego oczekiwania wobec dziecka. Niejednokrotnie każdy z nas słyszał powiedzenie „jaki ojciec taki syn”, „jaka matka taka córka”, są przykładem tego, że dzieci podlegają negatywnej ocenie, będącej konsekwencją nałożenia przez grupę stygmatu rodzica na dziecko. 

       Osoba społecznie naznaczona stygmatem jest postrzegana według przypisanej jej etykiety, a w konsekwencji sama przejmuje zachowania zgodne z nałożoną etykietą. Brak większych oczekiwań ze strony środowiska społecznego rzutuje brakiem aspiracji u dziecka, a co za tym idzie brakiem interakcji społecznych w tym zakresie.

Dziecko którego ojciec jest wielokrotnym recydywistom nie tylko może przejawiać zaburzenia zachowania, ale również samo nie budzi zaufania ze strony np. sąsiadów z uwagi na przeszłość rodzica czy samo zachowanie dziecka. Środowisko społeczne często dokonuje mylnej oceny wskazując „z niego nic dobrego nie wyrośnie”. Dokonana ocena rzutuje na dalsze kontakty społeczne z dzieckiem i niskie oczekiwania. Dziecko przyswaja niskie oczekiwania wobec siebie ze strony innych, a co za tym idzie nie podejmuje działań poza wyznaczone ramy.

Rodzina stanowi istotny czynnik zaburzeń przystosowawczych dziecka z jednoczesnym uwzględnieniem zwrotnego wpływu zaburzeń przejawionych przez dziecko na środowisko rodzinne.  (E. Wysoka, 2008)

Nie tylko środowisko rodzinne wywołuje zaburzenia w zachowaniu dziecka, ale samo dziecko przejawiające zaburzenia w zachowaniu wpływa na panujące relacje wewnątrzrodzinne „zaburzając” funkcjonowanie członków rodziny.

        Człowiek podlega nieustannej socjalizacji, na drodze której nabywa postaw, wartości, zasad właściwych dla danej grupy społecznej. Zaburzenia procesu socjalizacji niosą ze sobą często nieodwracalne zmiany w posiadanym systemie wartości czy postrzegania norm społecznych. Dlatego tak ważna jest społeczna odpowiedzialność rodziców za przebieg tego procesu. Jego prawidłowy przebieg jest niezmiernie ważny dla prawidłowego funkcjonowania grupy oraz zapewnienia jej ciągłość. Jego „poprawny” przebieg nie uchroni dziecka przed społeczną oceną ze strony środowiska społecznego jednak ułatwi mu społeczne funkcjonowanie w danej społeczności. Członkowie grupy zaburzający proces socjalizacji podlegają społecznej ocenie za jego przebieg oraz  jego społecznym następstwom.

Bibliografia:

H. Bee, „Psychologia rozwoju człowieka”, Poznań 2004

H. Czykwin, „Stygmat społeczny”, Warszawa 2008

N. Goodman, „Wstęp do socjologii”, Poznań 2001

J. Modrzejewski, „Socjalizacja i uczestnictwo społeczne. Studium socjopedagogiczne”, Poznań 2007

S.L. Neuberg, D. M.. Smith, T. Aster „Dlaczego ludzie piętnują: w stronę podejścia
 biokulturowego” [w] T. F. Heatherton, R. E. Kleck, M. R. Hebl, J. G. Hull
 „Społeczna psychologia piętna”, Warszawa 2008

W. Okoń, „Nowy słownik Pedagogiczny”, wyd. 3 poprawione,Warszawa 2001

E. Wysoka, „Diagnoza w resocjalizacji”, Warszawa 2008