Szkoła przyjazna dla ludzi kreatywnych

Przykładem innowacji technologicznej, która miała duży wpływ na oświatę, było upowszechnienie się kserografu w latach 80. a w latach 90. komputerów. Na przełomie wieków upowszechniły się internet i telefony komórkowe. Innowacje społeczne dotyczą większych zbiorowości ludzi. Wśród wielkich innowacji społecznych możemy wymienić system ubezpieczeń zdrowotnych, które wprowadzono w Niemczech pod koniec XIX wieku, lub polską reformę emerytalną bądź reformę oświaty realizowaną od 1999 roku. Do innowacji społecznych należy zaliczyć wprowadzenie numeru identyfikacji PESEL oraz podatku VAT. Prym we wdrażaniu innowacji społecznych wiodą organizacje pozarządowe. Do innowacji społecznych w oświacie oprócz zasadniczych innowacji, jaką jest reforma oświatowa, możemy zaliczyć programy takie jak np. „Szkoła z klasą”. Innowacje organizacyjne dotyczą usprawnień w zakresie zarządzania w obrębie jednej instytucji wraz z jej relacjami z otoczeniem. W zarządzaniu szkołą opartą na wiedzy najważniejsze są innowacje organizacyjne.

„(…) jeżeli zastosujemy wiedzę do zadań, które już znamy, nazywamy to [poprawą] produktywności. Jeżeli zastosujemy ją do zadań nowych i odmiennych, nazywamy to innowacyjnością. Tylko wiedza pozwala nam realizować oba cele”. Wiedza jest podstawowym nakładem potrzebnym do innowacji. W pewnym sensie przypomina ona ziarno, które jednocześnie jest plonem i materiałem siewnym. O ile ziarno wykorzystywane do siewu zanika w trakcie wzrostu, o tyle umiejętności i kompetencje narastają wraz z użyciem. W konsekwencji możemy mówić jednocześnie o innowacji i o procesie uczenia się.
 

W oświacie innowacje mogą dotyczyć zarówno wiedzy psychopedagogicznej (jak nauczać?), jak i wiedzy organizacyjnej (jak lepiej organizować procesy dydaktyczne w szkole? Jak zarządzać nauczycielami?
Jak zarządzać systemem oświaty?). Sam pomysł jest niemal bezwartościowy, jeśli nie zostanie zrealizowany. Innowacyjność oznacza, że nowy pomysł będzie zastosowany w oświacie, co z kolei wymaga przedsiębiorczości od pomysłodawcy. Innowacyjność wiąże się zwykle z ponoszeniem ryzyka przez innowatora i braniem na siebie odpowiedzialności. Innowator w oświacie to ktoś, kto ma ambicję, pasję i marzenia.
W oświacie innowacje mogą dotyczyć jej różnych aspektów, stąd też bierze się zróżnicowanie ich charakteru. Innowacje przełomowe („radykalne”) dotyczą, jak sama nazwa wskazuje, całkowicie nowych rozwiązań wprowadzanych na masową skalę w całym systemie oświaty. Przykładem innowacji przełomowej jest rozważana w Wielkiej Brytanii koncepcja dowożenia dzieci zamieszkałych na terenach miejskich bezpłatnymi autobusami do szkoły w celu rozładowania korków na ulicach w godzinach rannych. Innowacje „narastające” dotyczą ulepszenia tego, co już istnieje. Innowacje „substytucyjne” polegają na zastępowaniu (wypieraniu) starych rozwiązań.
Dzięki innowacjom narastającym jakość nauczania w określonej szkole wyróżnia się na korzyść na tle innych szkół, dzięki czemu przyciąga ona uczniów. W wypadku innowacji radykalnej nie znamy wyniku i wpływu na oświatę – nie wiemy, czy nasze oczekiwania się spełnią. W innowacji narastającej wynik jest znany – chcemy osiągnąć założony rezultat, np. zwiększyć kreatywność dzieci uczniów mierzoną wynikami testów na kreatywność w danej populacji. Innowacje systemowe polegają na tym, że wprowadza się je jednocześnie w większej liczbie placówek oświatowych, co jest koordynowane przez odpowiedni organ.
W gospodarce opartej na wiedzy rośnie zapotrzebowanie na osoby kreatywne. Kiedyś kreatywne myślenie było potrzebne ścisłym elitom intelektualnym w danym kraju oraz artystom. Dzisiaj kreatywność pracowników stanowi przewagę konkurencyjną wielu przedsiębiorstw. Oczywiście nie oznacza to, że wszyscy pracownicy muszą być kreatywni. Tym niemniej udział zawodów kreatywnych w zatrudnieniu jest bardzo znaczący i stale rośnie. Dlatego polska oświata powinna dbać nie tyle o kształcenie cech kreatywnych, co nie tłumienie ich. Dylemat prymusa polega na tym, że w tradycyjnej szkole wzorowy uczeń wykonuje polecenia i wyznaczone przez nauczyciela zadania a na dodatek dobrze czuje się w sytuacjach wymagających konformizmu. Trudno wymagać od szkoły, aby kształciła osoby kreatywne, gdy polska kultura narodowa opiera się na restrykcyjnych zasady tradycyjnych wartości (rodzinnych, katolickich, narodowych). Wiadomo niestety, że twórczość kwitnie w środowiskach zróżnicowanych pod względem etnicznym (np. Lwów, Wrocław (Breslau) i Wiedeń w latach 1815-1918), tolerancyjnych, także wśród ludzi nietypowych. Wartości są sprawą istotną, jednak czasy się zmieniają i nie można fundamentalistycznie ustalać jednego najlepszego modelu życia, bo to ogranicza tolerancję i twórczość, choć – być może – zwiększa solidność. Wartością nie może być rodzina (choć może i powinna być w wydaniu tradycyjnym podstawową prawnie usankcjonowaną jednostką społeczną) – tylko miłość, współpraca, miłosierdzie, prawda, uczciwość, wpieranie, odpowiedzialność, doskonałość w działaniu itp.


Jan A. Fazlagić