Ciało - więzienie kobiety

Przytoczone słowa wskazują na istotną rolę edukacji dla rozwoju wyzwolonej jednostki. Natomiast obowiązujący w Polsce system edukacyjny przesycony jest postulatami głoszącymi równość oraz podmiotowość każdego człowieka, niezależnie od rasy, wyznania czy też płci. Jednakże są to tylko dezyderaty, które szczególnie w kwestii równości płci, nie mają odzwierciedlenia w praktyce. Aktualnie wychowanie umacnia w dalszym ciągu wartości specyficzne dla kultury patriarchalnej, która promuje wyższość mężczyzny nad kobietą. W procesie edukacji w znacznie większym stopniu dba się o rozwój kompetencji życiowych uczniów, niż uczennic. Sprowadzając tym samym znaczenie tych ostatnich, do walorów ich ciała.
 

Jak wynika z badań przeprowadzonych przez Lucynę Kopciewicz, w Polsce kobiecość utożsamiana jest przede wszystkim z atrakcyjnym wyglądem (por. L. Kopciewicz, 2005). Jest on postrzegany przez kobiety w kategoriach kapitału operacyjnego. Dzięki niemu mogą one realizować swoje strategiczne cele w sferze publicznej. Przede wszystkim za sprawą własnej atrakcyjnej wizualności mogą one funkcjonować we współczesnym społeczeństwie. Dlatego też, szczególnie młode kobiety odczuwając lęk przed ekskluzją, poświęcają znaczne ilości pieniędzy, czasu a nawet zdrowie, aby wyglądać tak, jak modelki eksponowane w telewizji, czy też widniejące na okładkach różnorodnych periodyków.

Lansowany przez media model pięknej kobiety, cechuje się dużą zmiennością. Wzór wyglądu zewnętrznego, który obecnie uznany jest za obowiązujący ideał piękna, za kilka miesięcy prawdopodobnie przejdzie do lamusa. Pojawi się za to nowy, nieosiągalny model. Z tej wielości funkcjonujących wzorców uznanych za piękne lub szpetne, można wyselekcjonować pewne cechy wyglądu zewnętrznego kobiety, które stanowią podstawę kobiecej urody. Współczesna kobieta powinna posiadać szczupłą talię i duży biust, czyli wpisywać się w ideał dziewczyny pin – up. Zdaniem Polaków (por. CEBOS 2003) piękna kobieta powinna być także zgrabna (63% respondentów), wysoka (29%) oraz posiadać smukłe nogi (29%). Osiągnięcie takiej figury, jest dla większości z kobiet niemożliwe. Pragną one jednak, choć w pewny aspekcie własnej cielesności zbliżyć się do obowiązującego wzorca.

Kluczowe jest to, że podstawowymi asumptami dbania o własny wygląd są: chęć polepszenia samopoczucia oraz pragnienie podobania się innym osobom (por. CEBOS 2003). Kobiety dążą do kreowanego przez kulturę ideału piękna, ponieważ pragną uniknąć poczucia alienacji, które jak twierdzi P. Bourdieu jest tym silniejsze, im większy jest stan rozbieżności pomiędzy ciałem społecznie pożądanym a własnym. Im bardziej kobieta upodabnia się do współczesnego wzorca kobiecego ciała, tym ma większe poczucie akceptacji i adekwatności.

Kult ciała, szczególnie wśród przedstawicielek „płci pięknej”, święci obecnie triumfy. Uwielbienie ciała jest wynikiem całej gamy procesów edukacyjnych, w których kobieta uczestniczyła w wymiarze socjalizacji. Stereotypizacja znaczenia kobiecości rozpoczyna się już w pierwszych latach życia dziewczynki. Rodzice, często nieświadomie, kształtują u dzieci skrypty, w których wartość dziewczynki wyznaczana jest przez jej aparycję. Oprócz domu rodzinnego, głównym miejscem, w którym zachodzi proces nabywania ról społecznych, w tym także ról płciowych, jest szkoła. Instytucje oświatowo - wychowawcze również, poprzez stosowanie programu formalnego, jak i ukrytego, edukują uczniów w postrzeganiu roli kobiety, przede wszystkim w kontekście jej cielesności. Dzieje się tak, ponieważ nauczyciele stosują różne strategie wychowawcze wobec uczniów (por. M. Chomczyńska – Rubacha, 2006). Przykładowo, jedna z nich polega na tym, że nauczyciel więcej czasu poświęca chłopcom niż dziewczętom. Mimo, iż różnica w zakresie poświęconej przez nauczyciela uwagi (44% uczennice, 56% uczniowie, por. L. Kopciewicz, 2007)) jest minimalna, to wykazuje ona zaskakującą stałość na każdym etapie kształcenia. Częste skupianie się na uczniach płci męskiej bardziej stymuluje ich intelektualnie i skutkuje zwiększeniem ich aktywności. Dziewczęta natomiast często są pozornie nie dostrzegane przez nauczycieli, ponieważ w ich opinii są grzeczniejsze niż chłopcy i nie trzeba się ciągle nimi zajmować. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest pojawienie się u uczennic poczucia niewidzialności, które może skutkować zaniżeniem samooceny oraz zaburzeniami w sferze poczucia własnej wartości. W wyniku czego może dojść do utrwalenia się przyzwolenia na bycie niezauważalną, a także pomijaną w szerszym kontekście społecznym. Jeżeli młoda kobieta w taki sposób postrzega własną osobę, to najprawdopodobniej przyswoi sobie konstrukt kobiecości, oparty na urodzie, strojach oraz byciu podporządkowaną dyktatowi otoczenia. Wpisze się zatem swoim postępowaniem w patriarchalne schematy prokreacji oraz zaspokajania męskich potrzeb.

                                                                                                                                                                    J. Delors, 1998


Kolejną strategią stosowaną przez nauczycieli jest sugerowanie dziewczętom wyboru raczej humanistycznych niż ścisłych kursów przedmiotowych. Uczennice często nie są wspierane w swoich zainteresowaniach naukami matematyczno - przyrodniczymi, ponieważ bezzasadnie uważa się, iż chłopcy lepiej przyswajają wiedzę z zakresu tych dyscyplin naukowych.

Istotną rolę w nabywaniu schematów płci odgrywa język, jakim posługują się nauczyciele. Bardzo często krytyczne uwagi skierowane do uczniów, koncentrują się raczej na płci dziecka, które odczuwa trudność, a nie na kwestii merytorycznej.

Duże znaczenie, w nabywaniu ról płciowych, mają również treści zawarte w podręcznikach i lekturach szkolnych. Często deprecjonuje się w nich znaczenie kobiet w nauce. Obie płcie prezentowane są w stereotypowych sytuacjach. Mężczyźni zazwyczaj ukazywani są jako jednostki aktywne, autonomiczne, które osiągają wyznaczone sobie cele i potrafią rozwiązywać rozmaite problemy. Kobiety natomiast prezentowane są jako istoty pasywne, uległe, lękliwe, niekompetentne, które najczęściej zajęte są sprawami domowymi.

Taka jednostronna i stereotypowa kreacja roli kobiety, doprowadziła do sytuacji, że dziewczęta, które zostały niejako zepchnięte na niższe pozycje w klasie, wykształciły kilka strategii obronnych.

Jedną z nich, jest właśnie ucieczka w cielesność. Przejawia się ona w eksponowaniu atrybutów kobiecości, podkreślaniu własnej urody odpowiednim makijażem i strojem. Młoda dziewczyna próbuje w taki właśnie sposób zwrócić na siebie uwagę innych, także nauczycieli. W miarę rozwoju, młoda kobieta przestaje dostrzegać jakiekolwiek inne aspekty swojego funkcjonowania. Popada w pułapkę ciała, które dąży do ukontentowania „męskiego oka”, ponieważ tylko dzięki jego przychylnemu spojrzeniu kobieta może zaistnieć w społeczeństwie. Bycie akceptowanym w otoczeniu społecznym jest niezmiernie ważne dla człowieka. Warto w tym miejscu wspomnieć słowa Arystotelesa: „Człowiek z natury jest istotą społeczną.(…) Każdy, kto albo nie potrafi żyć we wspólnocie, albo jest tak samowystarczalny, że jej nie potrzebuje i dlatego nie uczestniczy w życiu społecznym, albo jest zwierzęciem, albo bogiem” (Arystoteles, 2006).

Przedstawiony powyżej proces kształtowania ról płciowych, ewidentnie utożsamia kobiecość z cielesnością. Uwięzienie we własnym ciele jest bardzo często niedostrzegane przez reprezentantki płci żeńskiej, ponieważ od najmłodszych lat, wpaja im się, że wartość kobiety wyznaczana jest przez jej powierzchowne atuty. Takie wychowanie stanowi formę represji dla kobiet, która poprzez stosowanie założeń i instrumentarium pedagogiki emancypacyjnej powinna zostać zniwelowana. Szczególnego znaczenia nabiera tutaj emancypacja przez edukację, w której to edukacja staje się środkiem a także ośrodkiem kształtowania aspiracji oraz dążeń emancypacyjnych. Rozwijanie kompetencji komunikacyjnych i instrumentalnych, a także weryfikowanie doświadczeń w osiąganiu wolności oraz korzystania z niej jest bardzo ważne. Założenia pedagogiki wyzwolenia, jako współczesnego nurtu pedagogiki emancypacyjnej, powinny zostać na stałe wcielone do praktyki edukacyjnej. Przyczyniłoby się to do wyzwolenia większości kobiet z ich uwikłania we własną cielesność. Stosując się do wytycznych pedagogiki wyzwolenia, nauczyciele kształtowaliby w uczniach obojga płci, zdolność krytycznego myślenia, która jest niezmiernie istotna dla prawidłowego funkcjonowania społecznego.

Anna Babicka