Znaczenie rodziny w edukacji wartości w życiu społecznym

W rodzinie odbywa się przekazywanie każdemu nowemu pokoleniu dziedzictwa kulturowego, przez wprowadzanie młodych pokoleń w normy życia zbiorowego, w elementarne wartości kultury ludzkiej. Proces przekazywania wartości zaczyna się od najwcześniejszego okresu życia dziecka i dokonuje się jednocześnie  w sferze biologiczno – psychicznej, świadomościowo - moralnej i społeczno – kulturowej, aż po internalizację.

Analiza historycznych i współczesnych form rodziny i pełnionych przez nią funkcji w społeczeństwie prowadzi do przekonania, że istnieją trzy podstawowe elementy charakteryzujące życie rodzinne, są nimi: trwały związek mężczyzny i kobiety, wspólnie prowadzone gospodarstwo domowe i przynajmniej jedno własne lub adoptowane dziecko.

Dzięki rodzinie wartości i normy są przepisami wskazującymi, jak powinien zachować się członek danej rodziny w życiu społecznym. Z tych też względów rodzina najczęściej kształtuje stosunek młodych pokoleń do świata, do innych ludzi i siebie. Wywiera wpływ na kształtowanie cech osobowych i przekazywanie ideałów życiowych, które budują system wartości, aspiracje, preferencje życiowe i postawy. Z powodzeniem można przyjąć tezę, „że (...) rodzina i tylko ona najpełniej kształtuje człowieka, a zatem najbardziej decyduje o jakości członków społeczeństwa".

Analizując środowisko rodzinne można o nim powiedzieć, że jest mikromodelem wszystkich elementów niezbędnych dla poprawnego rozwoju osobowości jednostki i kształtowania postaw prospołecznych. Klimat rodzinny czyni bardzo skutecznym oddziaływanie pedagogiczne i wychowawcze. Podawane wówczas zakazy i nakazy, normy postępowania, tak istotne dla przyszłego życia, jak pojęcie dobra osobistego i wspólnego, obowiązku i odpowiedzialności, sensu życia i otwartości na wartość drugiego człowieka, życzliwość i altruizm, głęboko zapadają w psychikę młodego człowieka. Jednak współcześnie coraz częściej formułuje się tezę, iż mamy do czynienia z kryzysem rodziny, co więcej zmienia się hierarchia wartości. Na randze znaczenia zyskała satysfakcja z życia małżeńskiego i rodzinnego. Naczelnym dobrem w oczach ludzi staje się nie tyle trwałość rodziny, ile jakość życia w jej ramach.
 

Społeczeństwo jest dla człowieka koniecznym warunkiem rozwoju, a nie celem samym w sobie. Rodzina jest nie tylko powszechnym wymiarem ludzkiego życia, ale przede wszystkim jest najbardziej trwałym jego elementem, dlatego należy się jej instytucjonalna ochrona. Wynika to z samej natury rodziny, a mianowicie z faktu, że odpowiada ona na bardzo ważne ludzkie potrzeby: biologiczne, psychiczne i społeczne. Oznacza to, że rola rodziny w przekazywaniu wartości jest pierwszoplanowa i najważniejsza. Struktura wewnętrzna rodziny, jest układem pozycji, wzajemnych stosunków między ludzkich i między pokoleniowych, kierowanych zespołem norm i wartości.

Z badań socjologicznych wynika, że dla poważnej większości młodych ludzi sens życia nadaje rodzina, szczęście, poczucie bezpieczeństwa. Rodzina jest więc atrakcyjną grupą naturalną, w której człowiek znajduje szczęście i zadowolenie i w której znajduje realizację własnych aspiracji i realizację dążeń życiowych. Niekiedy rodzina sama w sobie stanowi cel życia człowieka, kiedy indziej jest źródłem czy sposobem realizacji innych celów.

Małżeńsko – rodzinne życie można widzieć i analizować w kategoriach inkulturacji. W analizie grup społecznych i kultur, kategoria idei, wartości i potrzeby staje się kategorią implikacyjną z osobowością społeczną jednostki. To, co jednostki czy grupy uważają za swoje potrzeby, ich zlokalizowanie na skali potrzeb, jak i sposoby ich zaspokajania stają się kluczem do poznania samej kultury i stopnia jej rozwoju. Potrzeby uniwersalne, tak w przestrzeni, jak i w czasie są naturalne – wypływają z ludzkiej natury (potrzeba pożywienia, potrzeba seksualna, potrzeba grupy...). Również naturalny charakter mają instytucje, które regulują ich zaspokajanie. Inne potrzeby są wynikiem zmian społeczno – kulturowych. Wyrastają w ich perspektywie i w ich kontekście stająsię czytelne.

Rodzina ta wywiera wpływ na formowanie cech osobowych poprzez przekazywanie ideałów i wartości które najpełniej kształtują i wyrażają człowieka. Uzasadnione jest więc powszechnie znane powiedzenie Jana Pawła II –„Przyszłość ludzkości idzie przez rodzinę. Ona stanowi podstawę społeczeństwa i stale je zasila poprzez swe zadania służenia życiu: w rodzinie przecież rodzą się obywatele i w niej znajdują pierwszą szkołę cnót społecznych, które stanowią o życiu i rozwoju samegospołeczeństwa... „ Rodzina, będąc podstawą istnienia i jakości społeczeństwa, jest podstawowym elementem wspólnego dobra każdego społeczeństwa. Jest podstawowym elementem „dobrobytu powszechnego narodu". Troska o ekonomiczny rozwój państwa o dobre funkcjonowanie instytucji społecznych i państwowych nie powinna przysłaniać troski o rodzinę, bowiem tylko harmonijne ich ze sobą powiązanie gwarantuje rozwój dobrobytu wspólnego. W chwili obecnej należy sobie stawiać pytanie jaką politykę prorodzinną powinien prowadzić rząd, aby polska rodzina kształtowała twórczych członków społeczeństwa, przekazywała jak najlepsze wartości?

Człowiek musi wytworzyć w swojej psychice całe bogactwo schematów zachowań w różnych sytuacjach życiowych, a co najważniejsze, musi nauczyć się wybierać wśród nich najbardziej użyteczne dla siebie i swojego otoczenia. Konwencjonalnym celem nauczania jest przyswojenie przez człowieka zachowań, których przestrzeganie uczyni go sprawnym w życiu społecznym. Zasady współżycia społecznego stawiają przed człowiekiem określone obowiązki i zadania. Kształtują jego mentalność, wartości, postawy. Brak właściwej hierarchii wartości sprawia, że jednostka jest psychicznie nieuporządkowana, a to w efekcie przynosi wiele nieładu w życiu społecznym – frustracje, apatie, deprywacje, stres. Rozwój psychiczny człowieka jest związany ze społeczeństwem, rozwija się zawsze w grupie, w związku i w zależności od niej. Pierwszym takim zespołem jest właśnie rodzina. W miarę wzrastania człowiek wchodzi do coraz szerszych grup społecznych. Człowiek stanowi cząstkę tej hierarchii zespołów społecznych i jest przez nie kształtowany, ale i sam przez swoje wartości wpływana taki czy inny charakter tych zespołów.

Rodzina pełni poważną rolę w kształtowaniu społecznej i kulturalnej strony osobowości młodego pokolenia, w przekazywaniu mu społecznie aprobowanych i pożądanych wzorów systemu wartości. Rola preferowanych wartości przekazywana pokoleniowo jest szczególna ponieważ stanowi racjonalną inkulturację. Źródło intelektualnych i społeczno-moralnych inspiracji – w sposób naturalny wprowadzają młode pokolenie w świat wartości, który może być bogaty albo razić ubóstwem.

Preferowane wartości czynią jednostkę wolną i kierunkują aspiracje życiowe przez aktywizację działania. Rodzina, aby przystosować potomstwo do życia w społeczeństwie, powinna rozwijać u niego te cechy i właściwości, które sprzyjają nawiązywaniu bliskich kontaktów z innymi ludźmi, a także umiejętności ich podtrzymywania, pielęgnowania. Powinnością moralną jest rozwijanie w młodym pokoleniu świadomości własnego celu w życiu oraz dążenie do jego osiągnięcia pożądanego celu. Wyzwalanie u dziecka ambicji, wiary we własne wartość drugiego człowieka życzliwość i altruizm głęboko zapadają w psychikę młodego człowieka". Następuje proces internalizacji, a więc włączenie przez młodego człowieka w swoją strukturę osobowości, wartości, norm i zasad uznawanych w rodzinie. Z reguły wartości, normy i zasady te pozostają jako względnie trwałe cechy charakteru ujawniające się w postępowaniu aktualnym jak i w przyszłości.

Rodzina prawidłowo funkcjonująca, w której panuje właściwa atmosfera emocjonalno – wychowawcza, gdzie wszyscy mają swoje prawa i obowiązki jest jednym z najważniejszych środowisk wychowawczych młodego pokolenia. Ich egzemplifikacją są postawy: życzliwości, sympatii, altruizmu, tj. postaw prospołecznych. Młody człowiek otoczony w rodzinie rozumną miłością i umiejętnie wychowywany rozwija w sobie życzliwość, sympatię, współczucie nie tylko do swoich najbliższych ale do każdego spotkanego człowieka. Chętnie spieszy z pomocą innym, potrafi współczuć i opiekować się słabszymi.

Unika złośliwości, zadawania przykrości i cierpień otoczeniu. Życzliwość, sympatia i altruizm w działaniu człowieka należą do podstawowych elementów w strukturze jego sumienia, a więc i jego moralności. Życie społeczne nie polega jednak na okazywaniu samych tylko objawów współczucia i życzliwości wobec innych, ale przede wszystkim na właściwym, poprawnym współdziałaniu wszystkich członków danej społeczności. Stąd też rozwój świadomości społecznej dokonuje się m.in. poprzez kształtowanie się u młodych ludzi postawy do współdziałania. Postawa życzliwości, sympatii wykształca się najpierw poprzez naśladownictwo w zabawach szczególnie zespołowych: z rodzicami, rodzeństwem i rówieśnikami. Młody człowiek uczy się współżyć i współdziałać w rodzinie poprzez naśladowanie wzorów dostarczanych mu przez rodziców i starsze rodzeństwo. Dorastające pokolenie uczy się współżyć i współdziałać w rodzinie już nie tylko na zasadzie naśladownictwa rodziców, ale również w oparciu o identyfikację z ich wartościami, normami i postawami.

Wykształcone formy społecznego zachowania się młodego człowieka w rodzinie nabiorą coraz bardziej dojrzałego zachowania w grupach nieformalnych i formalnych. Stanowić będą o tym, czy i jak to zachowanie będzie zaakceptowane w swoim otoczeniu. Z kolei zaś od stopnia tej akceptacji zależeć będzie społeczny rozwój danego zachowania, łatwość i poprawność kontaktów społecznych. Zarysowane powyżej - uczuciowe i psychospołeczne - więzi w rodzinie są podstawą współżycia społecznego i rodzinnego i rzutują w sposób istotny na współżycie z dalszym otoczeniem.


Ryszard Podgórski
Ciąg dalszy w numerze majowym