Uwarunkowania agresywnych zachowań uczniów

Pozostali uczniowie czują się pokrzywdzeni, odnoszą się niechętnie lub wrogo do uprzywilejowanych kolegów. Powoduje to osłabienie lub zanikanie więzi grupowej, oraz przyczynia się do narastania antagonizmów i konfliktów, które niekorzystnie wpływają na społeczne współżycie w grupie.

Szkoła jest również miejscem przemocy uczniów wobec siebie samych. Miejscem gdzie najczęściej zdarzają się akty agresji i przemocy to: korytarze i boiska szkolne w czasie przerwy, obszary poza szkołą. Kontrola pedagogiczna jest tam ograniczona, działania negatywne występują w dużym zbiorowisku osób – zapewnia to agresorowi anonimowość i bezkarność.

Agresja stanowi negatywną formę zwrócenia na siebie uwagi. Dziecko jest często agresywne wobec nauczycieli, aby wzbudzić zainteresowanie swoja osobą. Podobnie może reagować wobec rówieśników, którzy nie przywiązują do niego zbytniej uwagi.

Środowisko szkolne, jest ściśle powiązane z rodzinnym. Nauczyciel i rodzice pełnią w życiu dziecka podobną rolę. Uczeń stosuje w kontakcie z nauczycielem te zachowania, które stworzył przeciwko ojcu czy matce. Zachowania te mogą być wynikiem otwartych lub ukrytych antagonizmów pomiędzy dzieckiem, a rodzicami.

Źródeł agresji we współczesnym świecie możemy dopatrywać się na każdym kroku. Przykładem, który jest coraz częściej spotykany to agresja wewnątrzrodzinna. Atmosfera wychowawcza rodzin nasycona jest agresją, przybiera ona różne formy począwszy od agresji werbalnej (krzyczenie, wyśmiewanie, wyzwiska, groźby, użycia siły) aż po agresję fizyczną (klapsy, bicie, kopanie).
 

Kary stosowane przez rodziców wobec dziecka ograniczają jego swobodę, powodują ból, zarówno psychiczny i fizyczny, budzą lęk, obniżają samoocenę i poczucie własnej wartości oraz uczą dzieci dochodzić własnych racji za pomocą siły. (Banach, Mądry-Kupiec, 1998) Dzieci z takich rodzin mają często zaburzoną empatię, która charakteryzuje się zdolnością do wczuwania w stany emocjonalne innych ludzi. Mówią o tym słowa E. Aronsona, który twierdzi, że im większą empatia odznacza się dane dziecko, tym rzadziej dopuszcza się czynów agresywnych.(Aronson, 1998).

Za podstawowe źródło rozwoju agresji A.Frączek i L.Kirwill przyjmują metody wychowawcze stosowane przez rodziców wobec dzieci takie jak: odrzucenie, karanie, bezpośrednie lub pośrednie wzmacnianie reakcji agresywnych. Autorzy wskazują też na małą zgodność hierarchii wartości rodziców, która związana jest z mniejszym poczuciem winy u chłopców z powodu ich agresywnego zachowania. Poczucie winy rozumiane jest jako czynnik kontrolujący agresywność. (Frączek, Kirwill, 1993).

Kształtowanie agresywnych postaw u dzieci poprzez własne działania agresywne, nagradzanie agresywnych zachowań dziecka, akceptacja i zachęcanie go do podejmowania takich działań oraz modelowanie to główne przyczyny narastającej w zastraszającym tempie agresji. Dzieci uczą się bardzo szybko przez obserwację, naśladują zachowania rodziców wobec siebie i innych osób tych właśnie negatywnych zachowań agresji. J. Ranschburg pisze, że jeżeli tylko pozwalają na to umiejętności dziecka, zawsze i nieodwołalnie nauczy się ono zachowania modelu, bez względu na to czy jego działanie wieńczy sukces czy porażka, kara czy nagroda. (Ranschburg, 1993) Dzieci karane za przejaw agresji przez rodziców zachowują się bardzo brutalnie poza domem i w szkole, wśród rówieśników. Kompensują sobie w ten sposób “domową ascezę”, wstrzemięźliwość w agresji. Działanie człowieka w dużym stopniu jest determinowane przez strukturę społeczną i kulturową, która według socjologów stanowi źródło zachowań dewiacyjnych więcej tym agresywnych.

Najlepiej potwierdza ten argument E. Aronson zdaniem którego że żyjemy w wieku, który charakteryzują próby masowej perswazji obecnie za każdym razem w środkach masowego przekazu. Próbuje się nas nakłonić do różnego rodzaju zachowań mających służyć różnym ludziom i instytucją. Próby te „nie muszą być krzykliwe, często są bardzo subtelne, a nawet niezamierzone. (Aronson, 1998)

Coraz więcej zachowań agresywnych pokazują środki masowego przekazu. Dziecko inaczej niż dorosły patrzy na film, inaczej go rozumie, przeżywa; inne są jego potrzeby i oczekiwania. Dziecko szuka wzoru i ideału osobowego, przygotowując się do dorosłego życia. Brutalizacja występująca w masmediach prowadzi do wykrzywienia emocjonalnego, która wiąże się z powstawaniem zachowań wcześniej niespotykanych na taką skalę. Na młodzież starszą telewizja wywiera podobny wpływ, co na dzieci młodsze, a ich zachowania agresywne są jeszcze bardziej brutalne. Czym wcześniej dziecko zacznie oglądać tym jego wynaturzenie z powodu oglądanej agresji będzie jeszcze większe.

Przemoc jest elementem współczesnego życia. Szczególnie mocno zdominowana przez nią jest polityka, która przypomina niejednokrotnie brutalną grę. Decyzje podejmowane przez władzę zapadają wskutek różnego rodzaju nacisków, przetargów ma to swoje odzwierciedlenie w słabości prawa w okresie przeobrażeń społeczno – ekonomicznych. Agresja jest traktowana jako środek osiągania celów, pozwalający jednostkom czy grupom społecznym osiągać cele uznane przez nich za ważne, pozytywne, niezbędne. Dlatego przemiany dokonujące się w Polsce mogą znacznie decydować o specyfice i przebiegu procesu wychowania młodzieży.

Duże znaczenie dzisiejszych naszej kulturze ma ambiwalentny stosunek do agresji. Podziwiani są coraz bardziej ludzie, którzy potrafią wywalczyć swoje racje, czasami nie przebierając dzisiejszych środkach do tego wiodących. (Raczkowska, 1993) Stawia się ich jako przykład dla dorastających dzieci, które nie zawsze potrafią dostrzec granice miedzy pożądaną życiową zaradnością, dzisiejszych wymagającą odrzucenie agresja.

W dzisiejszych czasach nie ma już tak jednoznacznej odpowiedzi, jak można chronić przed agresją dzieci i młodzież, ponieważ zmieniły się wzorce zachowań tych młodych ludzi w stosunku do tego, co było kiedyś. Nie zawsze dzieci są świadome tego, że robią komuś krzywdę i są agresywne. Przemoc jest obecnie wszędzie i dlatego młodzież zachowuje się już z tą świadomością, że agresja musi być, a silniejszy zawsze ma rację. W większości młodzi ludzie nie poczuwają się do winy, a szkody, jakie wyrządzają, nie są przez nich naprawiane. Z kolei ofiara przemocy nie uskarża się, ponieważ traktuje agresję jako coś normalnego, co już wkomponowało się w jej życie.

Teraz możemy powiedzieć, że nie zawiniła tylko młodzież, ale również dorośli, którzy są współautorami, a nawet śmiemy twierdzić nierzadko głównymi sprawcami tego groźnego zjawiska jesteśmy my sami. Wyznaczników agresji jest wiele. Nie działają jednak w sposób izolowany. Agresja powinna być postrzegana szerokoi komplementarnie zarazem, jako zachowanie społeczne uwarunkowane czynnikami biologicznymi, psychologicznymi czy społecznymi. Stąd ogromne trudności w poszukiwaniu uniwersalnych sposobów redukowania jej, szczególnie wśród uczniów. Aby zapobiec agresji wśród młodzieży, przede wszystkim nie można być obojętnym na zło, które nas otacza. Należy głośno i otwarcie mówić o przyczynach i skutkach zachowań agresywnych i poruszać te tematy w odpowiednich miejscach i czasie. Nie może być to temat tabu więcej rodzinie, szkole, masmediach. W rodzinie więcej czasu należy spędzać z dziećmi (wspólne spacery, wyjścia do kina). Trzeba umiejętnie ukazywać uczucia, co doprowadzi do zlikwidowania chłodu emocjonalnego.

Niezbędne są też częste rozmowy i umiejętność słuchania, pozwoli to na lepsze poznanie i wzajemne zaufanie. Skuteczne zapobieganie agresji, to także unikanie karania dzieci bez większego powodu, lub ograniczenie tych kar. System kar i nagród jest skuteczny i wpływa korzystnie na rozwój i przyswajanie norm etycznych, tylko wtedy, gdy są one adekwatne do popełnionego czynu. Dziecko musi wiedzieć co źle zrobiło i za co jest ukarane, gdyż dopiero poznaje świat i ma prawo podjąć błędną decyzję. Do walki z agresją powinny tez być zaangażowane instytucje społeczne, kulturalne, środki masowego przekazu, które współpracowałyby z wychowawcami. Do ograniczenia agresji przyczyni się tez tańszy dostęp do kultury. Mam na myśli kino, teatr, muzea, wystawy artystyczne, czytelnie, świetlice, które wpływają na rozwijanie umiejętności i zainteresowań. oraz większe zainteresowanie rodziców sposobami spędzania czasu wolnego przez ich dzieci.

Z psychologicznego punktu widzenia wiek gimnazjalistów jest jednym z trudniejszych etapów rozwoju człowieka. Stanowi swoistego rodzaju pomost między dzieciństwem a młodością, jest czasem, w którym rozpoczynają się intensywne zmiany w kierunku stawania się dorosłym. Tradycyjnie uważa się adolescencję za czas konfliktów i zaburzeń. G. Stanley Hall, który był pionierem naukowego badania adolescencji określił ten okres jako czas burzy i naporu, jak również istotnych zmian fizycznych, psychicznych oraz emocjonalnych. Obecnie wielu psychologów klinicznych oraz psychoanalityków w dalszym ciągu opisuje adolescencję jako okres psychicznych zaburzeń, chociaż niektóre najświeższe badania pokazują, że stopień tych zaburzeń bywał przeceniany (Birch, Malim T, 1999).

Młodzież buntuje się przeciwko wartościom preferowanym przez dorosłych, przeciwko ich zasadom, nakazom, zakazom, przyjętym normom i regułom. Buntuje się, by w efekcie zdecydować, co jest ważne w ich indywidualnym życiu, czym będą się w nim kierowali. Bycie w grupie znacznie ten proces ułatwia. Grupa daje poczucie siły, ale też rozprasza ponoszoną odpowiedzialność.

Wypadkową tych dwóch aspektów procesu dojrzewania jest dążenie do zapewnienia sobie miejsca w grupie rówieśniczej i wybieranie tego, co jest w opozycji wobec świata wartości wyznawanych przez wychowawców. Nasilenie negatywnych zachowań w grupie (agresji słownej i fizycznej, tj. poniżanie innych, używanie wulgaryzmów, eksponowanie gestów związanych z seksualnością człowieka itp.) wzmaga kultura masowa, która jest nastawiona na pokazywanie tego, co nie przystoi człowiekowi: brutalności, brzydoty, przestępstw, wulgarności, a co łatwo wzbudza emocje i zainteresowanie. Sprzyja temu także brak silnych, pozytywnych więzi w rodzinach, poczucie zagrożenia w życiu codziennym oraz niezaspokojona potrzeba poczucia, bycia kimś wartościowym. (Birch, Malim T, 1999)

Do gimnazjum trafiają uczniowie z różnych szkół podstawowych, w którychczęsto liczba klas VI jest mniejsza niż liczba klas I w gimnazjum. Skala problemów związanych z rozwojem rośnie, bo w jednym miejscu spotyka się duża liczba uczniów z podobnymi problemami. Młodzież w gimnazjum długo pozostaje anonimowa w tłumie. Pojawiają się problemy z dyscypliną,z frekwencją, z rosnącą agresją skierowaną do innych osób, do rzeczy - mienia szkolnego. Gdy skala problemów wzrasta, tracą nad nią kontrolę nauczyciele, niestety nie wspierani prawem szkolnym. Osoby wrażliwe, z rozbudzonymi potrzebami poznawczymi, gdy znajdą się w mniejszości, zaczynają zachowywać się podobnie, by po prostu przetrwać.

Fakt istnienia agresji nie może być wytłumaczeniem dla akceptacji tego zjawiska. Szkoła nie może być skupiskiem tego rodzaju nieprawidłowości, powinna być miejscem dającym każdemu uczniowi jak najlepsze warunki i możliwości do pełnego rozwoju, miejscem, w którym agresja i przemoc staną się marginalnym problemem. Cel taki powinien zostać przyjęty do realizacji jako jeden z głównych w życiu każdej placówki szkolnej.

Daniel Wiśniewski


Bibliografia
1. Aronson E., Człowiek istota społeczna.,1998,
2. Banach M, Mądry – Kupiec M.,Agresja i przemoc we współczesnym świecie„Edukacja” 1998,
3. Birch A., Malim T, Psychologia rozwojowaz zarysie - od niemowlęctwa dodorosłości,1999,
4. Frączek A.,Kirwill L., Życie rodzinnea agresja dzieci:badania nad niektórymi warunkamisocjalizacji sprzyjającymi rozwojowiagresji,(w:) A.Frączek,H.Zumkley (red.):Socjalizacjaa agresja, Warszawa 1993,
5. Lipieńska J., Przemoc i agresja wspołeczności uczniów w okresie dorastania„Opieka Wychowanie Terapia” 1997,
6. Raczkowska J., Zagrożenie poczuciabezpieczeństwa agresją, przemocą,okrucieństwem, Problemy opiekuńczoWychowawcze 1993,
7. Ranschburg J., Lęk, gniew,agresja 1993,
8. Skorny Z., Proces socjalizacji dziecii młodzieży 1976,