Tożsamość negatywna w okresie dorastania

Czynniki skłaniające do wyboru tożsamości negatywnej

W literaturze dotyczącej omawianego zjawiska istnieją jeszcze inne czynniki społeczne warunkujące u młodego człowieka tożsamość negatywną. Uwypuklenie opisanych wyżej wydawało mi się jednak szczególnie istotne i godne uwagi.

Psycholodzy, nauczyciele czy inne osoby pracujące na co dzień z młodzieżą sądzą dziś dość jednomyślnie, że świat cierpi na brak autorytetów i atrakcyjnych ofert, które można by zaproponować młodemu człowiekowi na jego drodze dorastania i poszukiwania czegoś dla siebie. Wzmacniają to media, często nasycone negatywnymi wzorami, przemocą, preferowaniem stylu życia nastawionego w dużej mierze na konsumpcję. Również bezrobocie w naszym kraju i brak perspektyw na godną egzystencję powodują, że młody człowiek nie widzi czasem sensu w nabywaniu nowych umiejętności czy zdobywaniu wiedzy, zadając sobie pytanie: „Po co to wszystko”? Brak postawy wyrozumiałości ze strony dorosłych w stosunku do dorastającego, wytykanie mu porażek, młodzieńczych wybryków, oczekiwanie zbyt wczesnego złożenia deklaracji na całe życie powoduje, że młodzi ludzie w poczuciu osamotnienia i braku zrozumienia szukają akceptacji i jasnych zasad w środowisku, które jest nieakceptowane i potępiane przez otoczenie, ale daje mu upragnioną akceptację.

Dysonans między postawą rodziców a głoszonymi przez nich wartościami sprzyja zwątpieniu przez młodego człowieka w to, czego do tej pory go uczono, przed czym go ostrzegano – rodzi bunt i sprzeciw. Wygórowane wymagania i nacisk na realizowanie przez dziecko scenariusza życia rodzica bądź zaspokojenie jego ambicjonalnych potrzeb może doprowadzić do sytuacji, w której dorastający poczuje się osaczony, nie dość dobry bądź niemający na tyle sił, by sprostać oczekiwaniom w celu uzyskania akceptacji. Wysyłanie komunikatów w rodzaju: „a nie mówiłem”, „czysty wujek” (wcześniej przedstawiany dziecku jako wzorzec negatywny), „i tak z ciebie nic nie będzie”, „nie jesteś nic wart” itp. – utrwalają w młodym człowieku poczucie bycia gorszym od innych, sprawiają, że sam zaczyna wierzyć w to, co mówią o nim inni. Ponieważ jest jeszcze zbyt słaby, by z tym walczyć, zaczyna przyjmować ten sąd jako swój własny.

Stosowanie przez dorosłych zbyt ostrych kar, nieadekwatnych do występku (np. wydalenie ze szkoły za incydentalne zapalenie marihuany na jej terenie czy umieszczenie w zakładzie zamkniętym) z dużym prawdopodobieństwem spowoduje, że młody człowiek nie będzie w stanie przez resztę życia uwolnić się od etykietki, np. narkomana czy złodzieja. Bez wsparcia ze strony otoczenia nie ma jeszcze umiejętności ani siły, by walczyć o siebie.

Warto również pamiętać, że młodzi ludzie, będąc w procesie dojrzewania, z racji zmian, jakie zachodzą w ich ciele, umyśle i duszy, bardziej niż inni są narażeni na chwilową utratę emocjonalnej równowagi, a co za tym idzie podejmowanie zachowań ryzykownych czy niebezpiecznych. Jednocześnie z powodu „smakowania” dopiero świata dorosłych i braku wcześniejszych doświadczeń na tym polu nie potrafią w pełni przewidzieć konsekwencji.
Uświadomienie sobie i analiza tego, co często jest powodem przyjęcia przez młodych ludzi tożsamości negatywnej, zobowiązuje do podjęcia próby zastanowienia się, jak temu zapobiec. Nieoceniona jest tu odpowiednia postawa dorosłych, zwłaszcza tych z najbliższego otoczenia.

Opisane czynniki chroniące młodego człowieka przed przyjęciem tożsamości negatywnej dotyczą głównie relacji rodzic – dorastający. Myślę jednak, że mogą być one także wskazówką dla nauczycieli lub innych znaczących osób w życiu nastolatka. Taka bowiem postawa dorosłych daje szansę na konstruktywne towarzyszenie młodemu człowiekowi podczas jego podróży w poszukiwaniu siebie i tego, co w życiu wartościowe.

Analiza mechanizmu tworzenia się tożsamości negatywnej pozwala zrozumieć niektóre dramatyczne wybory młodych ludzi. Gangi młodzieżowe, ucieczki z domu, sięganie po używki czy chuligańskie wybryki – to tylko niektóre z przykładów. Młodzi w ten sposób często chcą zasmakować zakazanego owocu, czyli tego, przed czym ich ostrzegano. Źle się stanie, jeśli społeczeństwo potraktuje to jako ustaloną postawę życiową, gdyż w ten sposób zepchnie ich na stałe na margines życia i nie pozwoli wyzwolić się z już raz nadanej etykiety. Aby tego uniknąć, warto dać młodym ludziom szansę ponownego wyruszenia na poszukiwanie samych siebie. Wówczas tożsamość negatywna może pełnić pozytywną rolę na drodze kształtowania się dojrzałej tożsamości, a nastolatek będzie już wiedział, co nie jest dla niego.


Agnieszka Mróz
Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w Warszawie