Niska świadomość prawna uczniów

Wytłumaczenia szukamy i łatwo je znajdujemy w negatywnych wzorcach lansowanych w telewizji, internecie, grach komputerowych czy w obyczajowości subkultur młodzieżowych. Uważam, że problem tkwi głębiej – w braku właściwego stosunku do programów uświadamiających.

W ciągu ostatniego roku, realizując program popularyzacji kultury prawnej, przeprowadziłem zajęcia z ok. 6500 uczniami szkół podstawowych i ponadpodstawowych. Polegały one na jednogodzinnej pogadance na tematy dotyczące konsekwencji prawnych w następstwie nieposzanowania prawa w miejscach publicznych, popełniania wykroczeń czy przestępstw, spożywania alkoholu, zażywania środków odurzających.

W wyniku przekazywania słuchaczom podstawowych informacji w dość swobodnej atmosferze stwierdziłem, że uczniowie nie rozróżniają kwalifikacji prawnych czynów i mają mgliste pojęcie o odpowiedzialności za ich popełnienie. Moi rozmówcy byli wręcz zaskoczeni, że może im grozić kara za złamanie zakazów lub poleceń. Na przykład nigdy im nie wpadło do głowy, że za używanie wulgaryzmów w miejscu publicznym można narazić się na zapłacenie mandatu karnego, a za spożywanie alkoholu – odpowiedzieć przed sądem dla nieletnich. Wpadali w zdumienie, że za wyrzucenie na ziemię niedopałka papierosa, rysowanie ścian można zapłacić grzywnę w wysokości 50 złotych.  

Dzieci i młodzież nie wiedzą, co to znaczy osoba nieletnia, czym są środki zapobiegawcze w postaci dozoru rodziców czy kuratora sądowego. Samo pojęcie kurator jest im obce, nie odróżniają wykroczenia od przestępstwa, choć zdają sobie sprawę, że za przestępstwo można iść do poprawczaka. Operowanie stereotypami, bez dokładnego wyjaśnienia podstawowych zagadnień prawnych aspektów naszego życia skutkuje jedynie nieposzanowaniem prawa. Na przykład starsi – jazdę na gapę, śmiecenie, przeklinanie, picie alkoholu i palenie papierosów na ulicy – traktują u nas jako coś normalnego, za co nie może nic grozić, bo wszyscy to robią. Panuje powszechna wśród dzieci i młodzieży wroga postawa wobec policji, o której jedno mogą tylko powiedzieć, że się ich „czepia” z byle powodu. Kształtują ją opinie panujące w domu i szkole. Jakże często młodzi ludzie słyszą od rodziców i wychowawców: „Nie rób tego, bo policja cię złapie”! Takie właśnie zdanie wyrabia niekorzystny wizerunek wszelkich służb mundurowych. Ale można to odwrócić, podając konkretne przykłady użycia służb mundurowych w celu pomagania ludziom w ciężkiej sytuacji.

Oddzielny problem stanowią w życiu młodzieży narkotyki. Szczera rozmowa z nią na ten temat ukazuje jej całkowicie wypaczony stosunek do tej plagi. Młodzi wiele wiedzą o narkotykach, ich rodzajach i… pozytywnych skutkach ich zażywania dla samopoczucia i ogólnie psychiki – w postaci oczekiwanego oszołomienia lub spodziewanej euforii. Nic natomiast o tragicznych skutkach odłożonych w czasie, niewiele o odpowiedzialności za ich używanie i rozpowszechnianie.
Moje spotkania z dziećmi i młodzieżą przekonały mnie o niskiej świadomości prawnej naszego społeczeństwa, bo młodzież jest odbiciem stanu szerszego i tego, jak wiele jeszcze trzeba zrobić dla kształtowanie właściwych postaw. Świadczą one o tym, że ani rodzice, ani wychowawcy nie rozmawiają z dziećmi na podobne tematy i nie uczą odpowiedzialności za zachowanie, np. na ulicy czy w kinie. Czy można więc mnożyć kolejne zakazy i przepisy prawne, nie informując o konsekwencjach ich nieprzestrzegania?

Myślę, że godzina zajęć na ten temat nie wystarczy. Trzeba podjąć generalny program uświadamiania prawnego w szkołach, z włączeniem popularyzatorów prawa, psychologów, pedagogów, przedstawicieli służb mundurowych, fachowców od terapii uzależnień i księży. Tylko takie działania mogą zmienić stosunek dzieci i młodzieży do prawa i podnieść świadomość odpowiedzialności za czyny.


Adam Borowski
Olsztyn