Integracja programu języka polskiego

Czy możliwe jest połączenie tych trzech koncepcji integracji poszczególnych działów języka polskiego w jeden wspólny model kształcenia? Jest to możliwe; jako przykład mogą służyć podręczniki dla trzech klas gimnazjum z serii „Między nami” (Gdańsk 2005). Czy możliwości, jakie dają te książki, są wykorzystywane przez nauczycieli i uczniów? Komplet tych pomocy składa się z podręcznika oraz dwóch zeszytów ćwiczeń. Dla nauczyciela przewidziano jeszcze poradnik z płytą CD.

Materiał dla każdej z klas gimnazjalnych podzielono na cztery działy: „U źródeł”, „Cywilizacja”, „Prawo”, „Sztuka”. Po każdym z tych działów przewidziano rozdział zatytułowany „Deformacje”, którego zadaniem jest konfrontacja tradycji ze współczesnością. W ramach poszczególnych działów prezentowane są teksty pochodzące z różnych epok oraz odmiennych formacji kulturowych. Na przykład autorzy, przytaczając przykłady literatury zarówno wysokiej, jak i popularnej danej epoki, umożliwiają swobodne łączenie dwóch lub kilku z pozoru różnych tekstów w celu uwypuklenia plastyczności kultury.

Zrozumienie znaczenia tekstów literackich i łączenie działów i poziomów z dziedziny kultury ułatwiają liczne reprodukcje dzieł malarstwa, rzeźb, płaskorzeźb, rycin, szkiców i map, które korespondują ze sobą. Przykładem może być analiza utworu Władysława Reymonta Chłopi połączona z analizą obrazu Pietera Bruegela „Myśliwi na śniegu”. Tutaj utwór literacki stanowi motywację dla dzieła malarskiego. Zadaniem uczniów jest przeanalizowanie tekstu Chłopów i odpowiedzenie na pytanie, które elementy obrazowania ułatwiają jego odbiór. Następnie uczniowie sami stwarzają swój obraz zimy na podstawie analizowanego tekstu. Dopiero ostatnim elementem jest analiza porównawcza dzieła literackiego i malarskiego.

Często jest omawiana nie tylko treść, jaką przekazują dane dzieła literackie czy malarskie, ale również porównuje się tworzywo artysty malarza lub rzeźbiarza oraz poety lub pisarza. Daje to okazję do dalszych refleksji na temat techniki malarskiej czy koncepcji pisarskiej właściwej dla danej epoki lub konkretnego twórcy. W celu np. ukazania łączności między literaturą a sztukami plastycznymi tak zestawia się treści, aby uwypuklić motyw przewodni dzieła literackiego i plastycznego: sztuka komentuje literaturę, albo odwrotnie – literatura sztukę, pokazując uczniowi, że kultura stanowi całość, w której te same zjawiska czy problemy mogą być omawiane za pomocą różnych środków wyrazu. Takim przykładem jest np. zestawienie tekstu Umberto Eco na temat dobrodziejstw wypoczynku, zatytułowanego „Praca w weekend! Świętokradztwo”, z licznymi reprodukcjami, które przedstawiają różne formy wypoczynku (p. podręcznik do II klasy).

Płaszczyzną integracji może też być zestawienie dzieła literackiego z dziełem teatralnym lub filmowym. Twórcy serii podręczników Między nami poświęcają temu zagadnieniu osobną uwagę. Rozpatrują możliwość adaptacji dzieła pisarskiego na potrzeby sceny, a niejako przy okazji omawiają zasady, jakimi rządzi się inscenizacja teatralna oraz przytaczają charakterystyczne dla niej pojęcia. Podręcznik porusza problemy związane z filmem i jego pochodnymi, czyli produkcją telewizyjną, reklamą, wideoklipem, a wreszcie – z twórczością związaną z komputeryzacją i internetem.

Przykładem koegzystencji pisarstwa z dziełem scenicznym może być zamieszczony w podręczniku obszerny fragment II części Dziadów Adama Mickiewicza. Ponieważ utwór porusza wiele ważnych, również współcześnie, problemów, zadaniem uczniów jest przeprowadzenie pod tym kątem analizy tekstu. W celu zaznajomienia uczniów z formą sceniczną zaleca się przygotowanie szkolnej inscenizacji dzieła, w czasie której uczniowie będą mieli okazję do praktycznego zapoznania się z pracą reżysera, scenarzysty, scenografa i wreszcie – sztuką aktorską i – w miarę możliwości – czynnościami ekipy technicznej. Po tych doświadczeniach uczniowie mają odpowiedzieć w dyskusji na pytanie, czy Dziady Adama Mickiewicza lepiej czytać, czy wystawiać na scenie?

Jak w podręczniku jest ukazany styk sztuki wysokiej z przykładami kultury popularnej i użytkowej?Z wytworami kultury popularnej uczniowie stykają się znacznie częściej niż np. z dziełami z literatury pięknej. Autorzy serii podręczników Między nami doszli do wniosku, że dobrze byłoby, by wiedzieli, co je różni, jakie wartości są przypisane ich przedstawicielom oraz wskazać ewentualne zagrożenia w przypadku nieodróżnienia jednych od drugich. Warto uświadomić uczniów, że integrując wytwory kultury wysokiej np. z kulturą użytkową czy popularną, trzeba pamiętać, że to wybitne dzieła są najczęściej inspiracją dla produktów kultury codziennej.

Przykład takiej integracji można odnaleźć w tekście Ignacego Krasickiego Malarze, umieszczonym w podręczniku do klasy pierwszej, który wzbogaca analiza reprodukcji obrazu Jana van Eycka Portret małżonków Arnolfinich. Obraz zostaje porównany do fotografii ślubnych z początku XX wieku, a one same przedstawione niczym dzieła sztuki, które tak proponuje się traktować.

Przedstawione wyżej propozycje integracji treści nauczania języka polskiego z pozostałymi dziedzinami kultury humanistycznej, a nawet kultury masowej, nie wyczerpują zagadnienia integracji kształcenia literacko-kulturowego z kształceniem językowym. Autorzy proponują tradycyjny sposób ich wprowaadzania: od wyłożenia teorii definicji pojęć, przez podanie abstrakcyjnych przykładów, a następnie wykonanie kilku ćwiczeń ilustrujących dane zagadnienie. Również analiza poszczególnych utworów literackich, zwłaszcza poetyckich, która stanowi doskonały pretekst lub wręcz punkt wyjścia do omawiania zagadnień związanych z nauką o języku, w omawianej serii podręczników jednak dość słabo integruje poszczególne treści nauczania.

Takim przykładem jest wiersz Mirona Białoszewskiego Szare eminencje zachwytu, zamieszczony w podręczniku do klasy pierwszej. Oczywiste jest, że uczeń klasy pierwszej nie ma jeszcze rozbudowanego aparatu pojęciowego, który umożliwiłby mu analizę skomplikowanych metafor językowych, mógłby jednak za pomocą tego tekstu zilustrować wiele zabiegów językowych. Autorzy natomiast proponują wykonanie poleceń, które nie odwołują się bezpośrednio do sfery językowej, np.: „Powiedz, czy podmiot liryczny wyraża w wierszu swój zachwyt”, „Przeczytaj słownikową definicję wyrażenia szara eminencja i wyjaśnij, co oznacza tytuł wiersza”, „Wyjaśnij, co określono mianem szarych eminencji zachwytu”, „Powiedz, w jaki sposób opisano w wierszu zwykły kuchenny przedmiot”, „Powiedz, w jaki sposób poeta wywołuje zaskoczenie czytelnika”.

Autorzy serii Między nami wykorzystują niektóre okazje do integrowania nauki o języku z kształceniem kulturowo-literackim. Jednak dzieje się tak tylko wtedy, gdy dany utwór jest tak silnie determinowany przez swą formę, iż nie sposób pominąć jej omówienia. Jednym z utworów, którego treść staje się niezrozumiała bez tego typu analizy, jest Wiek XX Stanisława Młodożeńca. Został on zamieszczony w podręczniku Między nami do klasy trzeciej gimnazjum. Uczniom proponuje się wykonanie poleceń, takich jak: „Podzielcie się wrażeniami po przeczytaniu utworu”, „Przedstawcie pomysł graficzny, który wykorzystał poeta, pisząc ten wiersz”, „Korzystając ze słowniczka, zinterpretujcie neologizmy wykorzystane przez poetę”, „Wyjaśnijcie związek znaczeniowy między pierwszym a drugim wersem każdej strofy”, „Określcie wymowę utworu”.

Analiza podręczników z serii Między nami wskazuje, iż autorzy realizują postulaty szeroko pojętej integracji. Wnikliwie i konsekwentnie integrują treści literackie i kulturowe, oddzielając jednak od nich w pewnym stopniu działy nauki o języku oraz ćwiczenia w mówieniu i pisaniu. Podręczniki te są bardzo popularne i lubiane przez uczniów i nauczycieli. Pamiętajmy jednak, że podręcznik powinien dawać tylko wskazówki, pokazywać nauczycielowi różne możliwości, ostateczny wybór należy bowiem do niego.


Anna Guzy
Marlena Wojciechowska
Uniwersytet Śląski w Katowicach