Funkcjonowanie i rozwój

Zgodnie z poglądami prezentowanymi przez ekspertów UNESCO w epoce internetowej nauczyciel nie może się wyłącznie koncentrować na przekazywaniu wiedzy. Powinien być specjalistą w udzielaniu pomocy uczniom, odkrywaniu, analizowaniu, interpretowaniu pojęć i znaczeń. Nauczyciel ma pokazywać uczniom sposoby radzenia sobie ze stresem, lękiem i sytuacjami trudnymi i dbać o rozwój poznawczy swoich podopiecznych, ich myślenie, wyobraźnię, a także o rozwój tolerancji dla odmienności.

Te zadania są związane z kształtowaniem odpowiednich postaw uczniów wobec spraw kraju i Europy, a ich realizacja powinna się odbywać we współdziałaniu z rodziną ucznia i innymi ośrodkami edukacji i instytucjami kultury. Współczesny nauczyciel pełni zatem różnorodne funkcje, począwszy od nauczania i wychowania, przez diagnozowanie, planowanie działań pedagogicznych, działalność innowacyjną i resocjalizacyjną, współpracę z rodzicami  i najbliższym środowiskiem, organizację pracy własnej i zbiorowej.

W dzisiejszej szkole stworzono nowe funkcje nauczycieli związane z awansem zawodowym. Należą do nich: opiekun nauczyciela stażysty, który wprowadza do zawodu młodego nauczyciela; lider zespołu przedmiotowego, organizujący i inspirujący pracę zespołu oraz pomoc metodyczną; lider zespołu wychowawczego – inspirowanie i organizowanie pracy wychowawców, wspieranie i koordynowanie oddziaływań wychowawczych szkoły; lider wewnątrzszkolnego doskonalenia nauczycieli – koordynacja doskonalenia, badanie potrzeb związanych z rozwojem zawodowym oraz organizowanie form doskonalenia zgodnie z priorytetami szkoły.

Warto też zwrócić uwagę na to, że w pracy nauczyciela wychowawcy można się także spotkać z pewnymi mitami, stereotypami i mylnymi przeświadczeniami, które zakłócają faktyczny obraz czynności zawodowych. H. Kwiatkowska wymienia kilka mitów fałszujących charakter pracy nauczyciela, jego zadania, funkcje zawodowe i misje do spełnienia. Jeden z tych mitów sprowadza istotę kwalifikacji pedagogicznych do działalności  technicznej, do fachowości na wzór zawodów technicznych. Innym mitem jest kwalifikowanie pracy nauczyciela jako wprawdzie uciążliwej, lecz mało złożonej, jeśli chodzi o rodzaj operacji intelektualnych, o dużym udziale czynności powtarzających się. Kolejne mylne sądy łączy się z rozumieniem ról i wyposażenia teoretycznego w strukturze kwalifikacji nauczycielskich.

O profesjonalnym i skutecznym działaniu nauczyciela przesądzają jego różnorodne kompetencje, które powinny mieć charakter dynamiczny, a więc być ciągle rozwijane i doskonalone. Od dawna starano się opisać właściwości dobrego nauczyciela. Wielu wybitnych pedagogów i psychologów opisywało sylwetkę nauczyciela i wychowawcy, w swych rozważaniach koncentrowali się oni m.in. na talencie pedagogicznym, duszy, wzorcu roli nauczyciela i jego osobowości.

Na szczególną uwagę w tej dziedzinie zasługują niewątpliwie prace Wł. Dawida, W. Okonia, Z. Mysłakowskiego. St. Baleya. Każdy z wymienionych autorów dokonywał charakterystyki profesji nauczycielskiej i jednocześnie wskazywał jej dominujące i niezbędne cechy. Dzisiaj kwalifikacje ludzi, które gwarantują dobre wykonanie zawodu i osiąganie sukcesów, nazywa się kompetencjami. Tego pojęcia używa się w celu określenia charakterystyki ludzi wykonujących różnorakie profesje, w tym również zawód nauczyciela. W dzisiejszym świecie tylko ludzie posiadający określone, wysokie kompetencje mogą być profesjonalistami.

W literaturze pedagogicznej można spotkać różne określenia kompetencji. Według niektórych „kompetencja” (łac. competentia – odpowiedzialność, zgodność) to zbiór wiedzy, umiejętności, dyspozycji oraz postaw i wartości niezbędnych do skutecznej realizacji założonych zadań; kompetencja – to wyuczalna umiejętność robienia rzeczy dobrze; kompetencja to zdolność do czegoś zależna zarówno od znajomości wchodzących w jej skład umiejętności, jak i od przekonania o możliwości posługiwania się tą zdolnością. Obejmuje ona również organizację i planowanie pracy, gotowość do wprowadzania innowacji i umiejętność radzenia sobie z niecodziennymi zadaniami. Termin ten zawiera w sobie także cechy osobowości niezbędne do efektywnej współpracy z różnymi podmiotami edukacyjnymi.

Uwzględniając założenia i cele współczesnej edukacji przedstawione w raportach oświatowych i bogatej literaturze pedagogicznej, można wyróżnić dziesięć obszarów kompetencji nauczyciela współczesnej szkoły. Są to kompetencje: merytoryczne (rzeczowe), psychologiczno-pedagogiczne – związane z poznawaniem uczniów i ich środowiska kompetencje w dziedzinie planowania i projektowania, kompetencje komunikacyjne i negocjacyjne, kompetencje związane z organizowaniem warsztatu pracy nauczyciela i ucznia, kompetencje dotyczące kontrolowania i oceniania osiągnięć uczniów oraz projektowania i oceny programów i podręczników szkolnych, kompetencje autoedukacyjne, które są związane z rozwojem zawodowym i samokształceniem.

O wartości działań pedagogicznych nauczyciela decyduje głównie przygotowanie do zawodu, ale ważne są też lektura prac pedagogicznych, podpatrywanie wzorów innych kolegów, analiza własnych błędów, rozmowy z kolegami. Nie można zapomnieć, że zawód nauczycielski jest związany z doskonaleniem i ustawiczną edukacją. W praktyce pedeutologicznej funkcjonują dwa zbliżone pojęcia: dokształcanie i doskonalenie. Doskonalenie nauczycieli według W. Okonia to ważny składnik systemu kształcenia pozaszkolnego nauczycieli, polegający na udzielaniu pomocy początkującym nauczycielom w okresie adaptacji do zawodu i w okresie samodzielności zawodowej – na aktualizowaniu wiedzy przedmiotowej i pedagogicznej, zaznajamianiu się z postępem nauki, udzielaniu pomocy w rozszerzaniu lub zmianie specjalizacji, organizowaniu różnych form indywidualnego i zbiorowego samokształcenia nauczycieli, udzielaniu pomocy w samodzielnej pracy badawczej. Doskonalenie należy zatem traktować jako kolejny etap edukacji nauczycielskiej – kontynuację kształcenia (i dokształcania) oraz uczestnictwo w procesie kształcenia ustawicznego.

Ostatnio obserwuje się wielki oddolny ruch organizowania różnorodnych form doskonalenia nauczycieli. Każdy nauczyciel w Polsce ma możliwość uczestnictwa w odpowiedniej formie doskonalenia, za które, niestety, trzeba dzisiaj płacić. Wyjątkiem są zespoły samokształceniowe nauczycieli poszczególnych przedmiotów z dwóch trzech gmin; ta forma doskonalenia jest bezpłatna. Wraz z decentralizacją systemu zarządzania szkołami podstawowymi i ponadpodstawowymi wdrożono nowy system wewnątrzszkolnego doskonalenia i samodoskonalenia nauczycieli.

Wewnątrzszkolne doskonalenie nauczycieli (WDN) oznacza proces wspólnego lub grupowego uczenia się nauczycieli. Zespoły nauczycielskie pracują w ramach konferencji pedagogicznych, seminariów i spotkań popołudniowych, w grupach roboczych z moderatorami przychodzącymi z zewnątrz szkoły. Systematycznie współdziałając ze sobą przez dłuższy czas, zajmują się one zadaniami i problemami danej szkoły zgodnie z celami i treściami mieszczącymi się w opracowanym przez siebie projekcie doskonalenia W urzeczywistnianiu celów i realizacji zadań ważne jest, by istniała zgodność celów, treści, tematów, metod, środków i materiałów i uznanie dobrowolności w określaniu zadań stawianych przez radę pedagogiczną, a także kontynuacja i długofalowość współpracy w radzie pedagogicznej oraz decyzje dotyczące udziału instytucji doskonalenia i zewnętrznych doradców w procesie WDN.

W obrębie województwa system doskonalenia nauczycieli tworzą obecnie kurator oświaty z zespołem wizytatorów, dyrektor placówki doskonalenia z zespołem konsultantów i doradców oraz dyrektor szkoły z całą radą pedagogiczną. W Polsce nad systemem doskonalenia nauczycieli czuwa Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu, które sprawuje pieczę nad ośrodkami doskonalącymi. Głównymi ośrodkami tego typu są CODN (Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli), zajmujący się doskonaleniem nauczycieli przedmiotów ogólnokształcących i Krajowy Ośrodek Wspierania Edukacji Zawodowej i Ustawicznej, który organizuje doskonalenie nauczycieli przedmiotów zawodowych. Na szczeblu wojewódzkim działają tzw. WOM-y (wojewódzki ośrodek metodyczny), podległe prezydentom miast oraz ODN-y (Oddziały Doskonalenia Nauczycieli), które są placówkami podlegającymi WOM oraz staroście. Podległość administracyjna tych placówek jest różna, mają one jednak wspólne cele merytoryczne.

Uogólniając, wszystkie placówki doskonalenia nauczycieli służą rozwojowi zawodowemu osób już zatrudnionych i pracujących w systemie edukacji, stwarzając im możliwość podnoszenia kwalifikacji, a także doskonalenia warsztatu pracy nauczyciela profesjonalisty, ponieważ bycie dobrym nauczycielem oznacza wyjście do zadań i do innych ludzi, zrozumienie ich i swojej własnej wartości, po to, by zrozumieć świat, odnaleźć miłość i solidarność, umieć sobą kierować. Nauczyciel powinien bowiem być twórczy, czynny w swojej motywacji, uczuciach i działaniu, bo tylko przez czyn człowiek okazuje i utrwala swe człowieczeństwo. Tylko w działaniu dla drugich rodzi się i wyraża jego godność. Tylko czynem, jak słusznie zauważa T. Pilch, budujemy świat dobra, a zaniechaniem tworzymy świat lęku i pustkę osamotnienia.


Ewa Kozak
Uniwersytet Wrocławski