Wychowanie do starości

Myślę, że tacy ludzie są godni szczególnej uwagi, ponieważ są wyjątkowi. Zacznijmy od tego, czym właściwie jest starość. Według J. Piotrowskiego (1973) Starość jest zjawiskiem kulturowym, wywołanym na podłożu biologicznym, związanym z osłabieniem sił. Należy jednak pamiętać, że na tak szerokie ujęcie wpływa fakt ciągłości i dynamiczności życia ludzkiego, na które ma wpływ wiele wydarzeń: biologiczne, fizjologiczne, fizyczno-psychiczne i społeczne. Starość jako faza życia ludzkiego może trwać przeszło ćwierć wieku. Dzieli się ona na okresy wczesnej starości, starości i starości sędziwej. Jest to najbardziej zróżnicowana faza życia. Nie można więc mówić o jakiejś starości w ogóle, tylko o starości określonej osoby. Każdy przeżywa ją sam, w niepowtarzalny i indywidualny sposób.

W procesie tym istotną rolę odgrywa czas i wiek chronologiczny. Czas w okresie starości ma swoistą właściwość, nie jest liczony, choć płynie nieubłagalnie, to jednak w czyimś subiektywnym odczuciu może stanąć. Człowiek, który coś robi, czymś się zajmuje, coś przeżywa, czegoś doznaje, nie zdaje sobie sprawy z upływu czasu. Czas zatrzymuje się, a człowiek cieszy się każdą chwilą.

Jak wiadomo, jednym z zadań edukacji osób dorosłych jest wychowanie do starości, tj. przygotowanie jednostki do okresu życia w wieku nieprodukcyjnym. Teoretycznymi podstawami tej problematyki w Polsce zajął się A. Kamiński. Zdaniem tego autora Wychowanie do starości polega właśnie na pomaganiu ludziom w nabywaniu zainteresowań i aspiracji oraz umiejętności i przyzwyczajeń, które – gdy nadejdzie czas emerytury – dopomagają w realizowaniu trybu życia sprzyjającego wydłużaniu młodości i dającej satysfakcję aktywności. Wychowanie do starości zawiera wiele elementów, m.in. rozwój zainteresowań wolnoczasowych, hobby, aktywność społeczną i polityczną, rozszerzanie i rozwijanie nawyków kulturalnych.  

Nauka dla osób starszych to pewna forma aktywności, ćwiczenie umysłu, a także przyjemność, której celem jest sprawienie sobie radości z uczenia się. Człowiek dorosły powinien się uczyć, by poznawać otaczającą rzeczywistość, działać w środowisku na rzecz drugiego człowieka, dla społeczeństwa, a przede wszystkim, uczyć się, aby być.

W chwili obecnej rynek oświatowy w Polsce ma wiele ofert dla ludzi starszych. Edukacja dokonuje się w różnych instytucjach zarówno zorganizowanych, takich jak szkoły, wyższe uczelnie, kursy oraz w instytucjach nieformalnych – przez kontakt z prasą, radiem, telewizją czy internetem. Istnieje również Uniwersytet Trzeciego Wieku. Uniwersytet Trzeciego Wieku jest instytucją edukacji permanentnej, w której kontakty społeczne, przebywanie ze sobą, życie tym, co zorganizowane, i tym, co się wydarzy podczas zajęć, ma równorzędne znaczenie dla jego uczestników. UTW działa wielokierunkowo, a jego głównym zadaniem jest włączenie ludzi starszych do systemu ustawicznego kształcenia, aktywności intelektualnej, psychofizycznej, wdrażanie profilaktyki gerontologicznej, prowadzenie zajęć gimnastycznych, rehabilitacyjnych i turystycznych, organizacja życia samorządowego, a w szczególności wspólne spędzanie czasu wolnego.

Dobrym przykładem zastosowania rozmaitych form edukacji dorosłych jest Głogów, ponadsiedemdziesięciotysięczne miasto powiatowe leżące w województwie dolnośląskim. W przeszłości gospodarka Głogowa opierała się na rzemiośle i handlu, a od XIX wieku zaznaczył się udział przemysłu. Odkrycie w roku 1957 rud miedzi zapoczątkowało głęboko sięgające zmiany w obrazie miasta i okolic. Mieszkańcami Głogowa są repatrianci z ziem przypadłych po drugiej wojnie Związkowi Radzieckiemu, przesiedleńcy z województwa poznańskiego, rzeszowskiego, łódzkiego, kieleckiego, lubelskiego i krakowskiego oraz ludność przesiedlona w ramach akcji „Wisła”. Najwięcej ludności napłynęło do Głogowa w latach osiemdziesiątych XX wieku, w szczytowym okresie rozwoju Legnicko-Głogowskiego Okręgu Miedziowego.

Mieszkańcy miasta to społeczność regionalna, która wytworzyła się w celu zaspokojenia potrzeb życiowych przez wydobywanie i przetwarzanie bogactw naturalnych (rudy miedzi, zasoby surowców energetycznych, metalicznych i skalnych). Na kształtowanie się tożsamości regionu wywarło wpływ ścieranie się kultur z różnych rejonów kraju. Wymieszanie wartości kulturowych, zainteresowań i potrzeb mieszkańców spowodowało wytworzenie się swoistej więzi regionalnej, która wydaje się dość słaba. Z moich obserwacji wynika, że wśród mieszkańców przeważają interakcje o charakterze formalnym i pośrednim. Prawdopodobnie spowodowane jest to pracą zmianową, dojazdami do pracy z dość dużej odległości (Wrocław, Leszno, Zielona Góra), a także wzorami zachowań, które różnicują tych ludzi. Powoduje to ograniczenie życia towarzyskiego, mimo iż działania wielu instytucji kulturalnych, rozrywkowych oraz władz lokalnych starają się zaspokoić różne potrzeby mieszkańców.

Jedną z form edukacji dorosłych w Głogowie, którą chciałabym przedstawić, jest prężnie działający Uniwersytet Trzeciego Wieku. Założycielką tej instytucji jest p. Ewa Święch, z zawodu pedagog socjalny. Uniwersytet jako uczelnia ma charakter umowny. Nie ma egzaminów, zaliczeń i formalnych wymagań uniwersyteckich w relacji student – profesor, wykładowca. Przebywanie tam ma stanowić przyjemność, dlatego tak ważne jest w nim życie samorządowe studentów. Uniwersytet głogowski rozrasta się błyskawicznie, przychodzą ciągle nowi ludzie, nawet ci, którzy do niedawna biernie spędzali czas wolny, siedząc w domu przed telewizorem. Słuchacze raz w miesiącu uczestniczą w różnych wykładach, np. z psychologii, historii, sztuki, medycyny naturalnej.

Odbywają się też zajęcia z języków obcych, a największym zainteresowaniem cieszy się nauka języka niemieckiego. Studenci pod okiem fachowców korzystają z ćwiczeń gimnastyczno-rehabilitacyjnych. Jest też duszpasterstwo akademickie. Uczestnicy wyjeżdżają razem na wczasy, rajdy, wycieczki. Odwiedzili już Warszawę, Berlin, Pragę i wiele innych ciekawych miejsc. Co miesiąc uczestniczą w koncertach, sztukach teatralnych wystawianych przez Teatr Zielonogórski. Odkrywają nieznane dotąd dziedziny.

Słuchacze UTW to w większości emeryci i renciści. Najstarsza uczestniczka przekroczyła osiemdziesiątkę, najmłodsi są zaledwie po czterdziestce. Wśród studentów 70% ma wyższe wykształcenie. Są to znane w mieście prawniczki, lekarki, nauczycielki, pracownice administracji samorządowej, inżynierowie. Można tam porozmawiać z ludźmi, poznać kogoś nowego, odkryć nowe zainteresowania.

Kolejną formą edukacji dorosłych, istniejącą od ponad trzydziestu lat w Głogowie, jest Klub Turystyki Górskiej i Narciarskiej PTTK „Watra”. Klub prowadzi sekcje: turystyki górskiej, narciarstwa zjazdowego i biegowego, alpinizmu turystycznego oraz młodzieżową. Jego członkami i miłośnikami są ludzie w różnym wieku. Większość stanowią sześćdziesięcio- i pięćdziesięciolatkowie; najstarsza uczestniczka przekroczyła osiemdziesiątkę. KTGiN „Watra” ma opracowany przez zarząd regulamin. W pierwszy czwartek miesiąca odbywają się zebrania klubowe, a pod koniec roku kalendarzowego, tj. w listopadzie – zebranie sprawozdawcze. Co dwa lata członkowie wybierają spośród siebie zarząd na kolejną kadencję.

Oferta klubu jest bardzo bogata i zaspokaja potrzeby wszystkich uczestników. Organizowane są różnego rodzaju obozy letnie i zimowe oraz rajdy. Głogowscy „watrowicze” pokonują wiele szlaków turystycznych. Poznają nie tylko własną okolicę i ojczyste, piękne góry, ale chętnie wyruszają dalej. Od wielu lat uczestniczą w zagranicznych obozach wędrownych. Przemierzyli pasma gór Słowacji, Czech, Rumunii, Ukrainy, Bułgarii, Włoch, Austrii, Norwegii, Szwajcarii, Francji, Hiszpanii, Chorwacji i Turcji.

Tradycją klubu są corocznie organizowane w różnych miejscowościach andrzejki, połączone z przejściem wybranymi szlakami turystycznymi. Przed świętami Bożego Narodzenia klubowicze organizują wspólną wigilię, podczas której dzielą się opłatkiem i śpiewają kolędy.

Spotkanie to ma bardzo uroczysty charakter. Do wieloletniej tradycji „Watry” należy również zabawa sylwestrowa do białego rana. Na przykładzie tych form edukacji osób dorosłych, które są realizowane w Głogowie, można udzielić odpowiedzi na postawione wcześniej pytania. Otóż wyjątkowość tych ludzi, którzy weszli w jesień swojego życia, polega na tym, iż nie poddali się upływowi czasu, a starość przeżywają aktywnie i twórczo. Realizują się w wymienionych miejscach, ponieważ różnorodność ofert sprawia, że każdy znajduje coś dla siebie. Jak wiadomo, zajmowanie się tym, co daje człowiekowi przyjemność i satysfakcję, wpływa na jego ogólne zadowolenie z życia, które staje się pełniejsze i pozbawione monotonii.

Bezczynność, bierność czy osamotnienie osób starszych przyspiesza proces ich starzenia się. Jest często przyczyną wielu chorób, depresji a nawet śmierci. Uczestnictwo w formach kształcenia nieformalnego, aktywne spędzanie wolnego czasu przez ludzi starszych wzmacnia u nich poczucie własnej wartości, pozwala znaleźć sens życia i sprzyja kontaktom społecznym.


Renata Ilnicka
Zespół Szkół Zawodowych w Głogowie