Zamęt psychiczny to nie zła wola

Problemy te ujawniają się najczęściej jako niepowodzenia szkolne i mają odbicie w niedostatecznych lub zaledwie dopuszczających ocenach z poszczególnych przedmiotów, z oceną ze sprawowania włącznie na świadectwie szkolnym. Uczniowie tacy, jeśli nie otrzymają w porę skutecznej pomocy, stają się coraz mniej pożądani zarówno w szkole, jak i w domu, a stosowane wobec nich nagany, kary i represje przyczyniają się tylko do powstania poczucia niskiej wartości, izolacji bądź odrzucenia przez rówieśników oraz alienacji.

Początki tego procesu sięgają zwykle końcowych klas szkoły podstawowej lub gimnazjum i wywołują u uczniów objawy niedostosowania, którego wyrazem staje się aroganckie i opryskliwe zachowanie wobec nauczycieli, agresja werbalna i niewerbalna w stosunku do rówieśników, opuszczanie poszczególnych lekcji, a następnie całych dni w szkole. Stopniowo dochodzi do zmiany szkoły, czasami kilkakrotnych, a następnie uczeń taki w wieku 16-17 lat zazwyczaj kończy swoją szkolną karierę.

Przyczyny tych zjawisk są różne – nieraz bardzo złożone – często niedostrzegane w porę przez szkołę i rodziców, a sami uczniowie przeważnie nie zdają sobie z nich sprawy, gdyż brak im dostatecznej samokrytyki w ocenie własnych możliwości szkolnych, właściwego rozeznania swojej psychiki, często niedojrzałej i narcystycznej. Uczniowie ci pragną poprawy swojej aktualnej sytuacji, która – mimo demonstrowanych przez nich niejednokrotnie pozorów beztroski i lekceważenia – jest dla nich ciężarem, gdyż pragną oni dla siebie innych perspektyw.

Za podstawowe wyznaczniki sytuacji w szkole przyjmuje się osiągnięcia szkolne uczniów: oceny, systematyczność w odrabianiu lekcji, przejawianie zainteresowania jakimś przedmiotem, opuszczanie zajęć lekcyjnych, aktywność na lekcjach, przynoszenie przyborów szkolnych, udział w pracach i zajęciach pozalekcyjnych, relacje z nauczycielami, wychowawcą, staranność prowadzenia zeszytów, nieakceptacja przez rówieśników. Zgodnie z tymi wskaźnikami sytuacją szkolną, która nie budzi niepokoju, jest gdy dziecko osiąga dobre wyniki w nauce, uczestniczy czynnie w życiu klasy i szkoły, nie sprawia problemów swym zachowaniem, ma poprawny stosunek do obowiązków szkolnych, jego relacje z nauczycielami i rówieśnikami są również poprawne.

Gdy młody człowiek nie spełnia wymagań dydaktycznych stawianych przez nauczycieli, jest odrzucony przez kolegów i koleżanki, a jego funkcjonowanie na terenie szkoły i poza nią jest nieprawidłowe, często wagaruje, mamy do czynienia z sytuacją świadczącą o nieprawidłowym realizowaniu roli ucznia przez dziecko, a co za tym idzie,o jego niedostosowaniu społecznym.

Często obserwowanym przez pedagogów źródłem niepowodzeń szkolnych uczniów z objawami niedostosowania społecznego są zawyżone ambicje rodziców w stosunku do możliwości dziecka, połączone z nieprawidłową postawą wychowawczą (ochraniającą, liberalną). Postawy te cechuje nieobiektywne spojrzenie na możliwości własnego dziecka oraz nieumiejętność stawiania mu stosownych do wieku wymagań.

 

Kolejna grupa to uczniowie, którzy nie przejawiają zainteresowań i motywacji do nauki. Ich poziom umysłowy cechują rozbieżności: od dolnej granicy normy, połączonej z zaniedbaniem wychowawczym, do normy zupełnie prawidłowej. Młodzież ta nie jest zainteresowana nauką, a rygory i regulaminy szkolne drażnią ją w sposób szczególny. Nie potrafią się uczyć, nic ich do nauki nie mobilizuje, stosują różne uniki, aby się od niej wykręcić. Uczniowie ci stanowią w szkole ogromny problem: opuszczają lekcje, wagarują, nudzą się na lekcji, a tym samym rozbijają karność w klasie, powtarzają klasy, źle się czują w otoczeniu młodszych kolegów, a także rówieśników. Niejednokrotnie cechuje ich obniżenie zdolności do wysiłku umysłowego, impulsywne i niedojrzałe zachowanie oraz znaczna chwiejność emocjonalna ze skłonnością do reakcji nerwicowych, depresyjno-lękowych.

Problemy zdrowotne dziecka, które bywają niedoceniane i niezauważane w porę przez rodziców i wychowawców, wpływają w określony sposób na jego trudności szkolne. Częste absencje wywołane chorobą a także ograniczenia możliwości aktywnego uczestniczenia w lekcji (np. wady słuchu, wzroku, wymowy, choroby somatyczne) powodują, iż uczniowie ci przejawiają wyraźną niechęć do szkoły. Trudności te się nasilają, gdy istnieją przyczyny sprzężone, a mianowicie, kiedy obok problemów zdrowotnych występuje brak zainteresowań i motywacji do nauki lub – co zdarza się dość często u chłopców – są one skutkiem ich wybiórczych zainteresowań, których realizacji staje na przeszkodzie brak uzdolnień ogólnych i specjalnych w tych kierunkach, np. technicznych, mechanicznych, w połączeniu z nieodpowiednim stanem zdrowia. Ten czynnik w postaci wady wzroku, epilepsji bądź alergii jest dla młodzieży permanentną przeszkodą w wyborze szkoły ponadgimnazjalnej typu technicznego, budowlanego, mechanicznego lub elektrycznego.

Następna grupa dzieci, która przejawia wykazująca nieprzystosowanie szkolne, to tzw. uczniowie nietypowi. Mam na uwadze uczniów, których konstrukcja psychiczna oraz pewien brak elastyczności predysponuje do zatargów ze szkołą, a tym samym do ujemnej oceny na jej terenie. Młodzież ta nierzadko przejawia pewną indywidualność, zbyt bezpośrednio akcentuje swój punkt widzenia na różne szkolne sprawy – i dość często, zupełnie odmienny od zdania nauczyciela czy wychowawcy. Uczniowie ci mają śmiałość otwarcie krytykować bezcelowość niektórych akcji na terenie szkoły, których korzyść bywa wątpliwa i jest niepotrzebną stratą czasu. Często podejmują dyskusje z nauczycielami, ich koledzy zaś, myślący podobnie, siedzą cicho w obawie przed niepożądanymi konsekwencjami. Z reguły nie umieją oni potakiwać, pochlebiać innym, nie zależy im na opinii tzw. spolegliwego ucznia.

W tej grupie uczniów znajdują się również tacy, którzy w swoich wypracowaniach nie cytują podręcznika ani kwestii omawianych przez nauczyciela, ale umieszczają własne, czasem niezręczne przemyślenia i poglądy. Mają też własne pasje, wykraczające znacznie poza program szkoły. Są oczytani, potrafią korzystać w twórczy sposób ze środków masowego przekazu, rozmawiają z różnymi ludźmi. W efekcie mają wiele wiadomości z interesującej ich dziedziny i czasem zaskakują nauczyciela na lekcji pytaniami, na które ten nie umie podać odpowiedzi. Szkoła niestety (nad czym należy ubolewać) tych zainteresowań nie podtrzymuje, uważając je za kłopotliwe i szkodzące innym przedmiotom nauczania. Toteż uczniowie ci ukrywają swoje zainteresowania, zaniedbują ich dalszy rozwój, wolą bezkonfliktowo otrzymywać dobre oceny z poszczególnych przedmiotów.

Istotną przyczyną niepowodzeń szkolnych młodzieży niedostosowanej społecznie jest jej status społeczny w grupie rówieśniczej. Dokonując wnikliwej obserwacji zespołu klasowego, można zauważyć istniejące w nim zróżnicowanie ze względu na pozycje społeczne, jakie zajmują poszczególni uczniowie. Różnice te uwydatniają się w szczególności w odniesieniu do osób pełniących ich funkcje w klasie lub niepełniących, osiągających dobre i złe wyniki w nauce, zdolnych i mniej zdolnych, a także silnych i słabszych fizycznie.

Pod względem zajmowanych przez jednostki pozycji różnice występują również wśród uczniów lubianych bądź nielubianych, co wynika z różnego stopnia okazywanej sobie sympatii czy antypatii. Stosunki panujące między jednostką a grupą mogą przybrać charakter pozytywny lub negatywny. Jeśli uczeń jest pozytywnie nastawiony do zespołu, przestrzega norm panujących w grupie, solidaryzuje się ze swoimi kolegami, to zazwyczaj taka postawa zapewnia mu wzajemność. Natomiast jeśli jednostka ma negatywny stosunek do grupy, unika bliższych kontaktów z rówieśnikami, nie współdziała z nimi, to z pewnością będzie przez nią izolowana lub nawet odrzucana.

Klasę szkolną uważamy od początku jej powstania za potencjalną grupę społeczną. Pomimo przypadkowego doboru uczniów klasa nie jest luźnym zbiorowiskiem osób. Składa się z dzieci będących w tym samym wieku, które znajdują się na podobnym poziomie rozwoju psychofizycznego i realizują te same cele, co umożliwia szybką integrację początkowo izolowanych od siebie jednostek w coraz bardziej zwartą grupę o wspólnych upodobaniach, zainteresowaniach oraz rodzajach aktywności. Struktura wewnętrzna klasy jako grupy kształtuje się stopniowo, ponieważ powiązania społeczne pomiędzy uczniami, pozycje i ranga poszczególnych członków grupy, a także przepisy i normy współżycia rozwijają się w ciągu dłuższego czasu.

Charakteryzując klasę szkolną, można oprócz ogólnego pojęcia grupy społecznej zastosować podział na grupy formalne i nieformalne. Między tymi grupami występuje płynność granic, lecz zasadniczy kierunek rozwoju społecznej kultury klasy szkolnej polega na tym, że stopniowo następuje rozbudowa związków nieformalnych w obrębie grupy formalnej, jaką początkowo stanowi klasa. Z wychowawczego punktu widzenia korzystna jest taka sytuacja, w której zespoły uczniów powstają na zasadzie dobrowolnej przynależności ich członków, ale jednocześnie organizują się do wspólnej nauki i pracy.

W zespole, jakim jest klasa szkolna, wyodrębniamy następujący układ stosunków: rzeczowe, oparte na wspólnym działaniu i poczuciu odpowiedzialności za wyniki pracy zespołowej, oraz osobowe, a szczególnie koleżeńskie i przyjacielskie. Układ stosunków i zależności między uczniami w klasie jest także związany z rolami społecznymi dzieci, ich pozycją oraz rangą w hierarchii społecznej uczniów. Ten układ można charakteryzować w takich wymiarach, jak: relacje międzyosobowe, dominowanie i podporządkowanie się, rywalizowanie i współpraca, akceptowanie bądź odrzucenie. Stosunki te, jak również wiążące się z nimi pozycje uczniów w klasie są niezmiernie złożone.

Badania empiryczne wielu pedagogów potwierdzają, iż młodzież o wysokim stopniu niedostosowania społecznego uzyskuje niższy status socjometryczny w klasie szkolnej, jest izolowana bądź odrzucana przez rówieśników, źle postrzegana przez nauczycieli,i w związku z tym pozostaje na marginesie życia tej grupy. Konsekwencją odrzucenia dziecka przez rówieśników w klasie oraz jego nienajlepszej sytuacji rodzinnej jest przystosowanie do grup nieformalnych, tworzonych przez młodzież niedostosowaną społecznie.

Status młodzieży niedostosowanej społecznie jest zróżnicowany. Pewne jednostki niedostosowane będą zajmować niższe pozycje, ale znajdą się i takie, które nie będą pod tym względem odbiegały od ogółu, a może się też zdarzyć, iż będą zajmowały pozycje wyższe. Zróżnicowania te są widoczne przy ocenie tych cech, kompetencji i zachowań, które są zbliżone do wartości szczególnie cenionych przez grupę. Na przykład jednostki agresywne,o wysokim stopniu niedostosowania społecznego, choć są nisko oceniane pod względem nauki, przestrzegania norm społecznych, to równocześnie są dość dobrze oceniane pod względem stylu ubierania się bądź atrakcyjności fizycznej. Ta młodzież wymaga wnikliwej uwagi, gdyż brak akceptacji przez rówieśników ma przede wszystkim związek z przejawianiem agresywnych zachowań, które są szczególnie ostro potępiane. Młodzież ta jest gorzej postrzegana pod względem cech fizycznych, zdolności intelektualnych, osiągnięć szkolnych, jak i kompetencji w różnych dziedzinach.

Wart podkreślenia jest fakt, iż grupa młodzieży o wysokim stopniu niedostosowania społecznego w porównaniu z pozostałymi otrzymuje najsurowsze oceny, co wyraża się niskim wskaźnikiem popularności – odzwierciedlającym niskie pozycje statusu społecznego. Interpretując to zjawisko, trudno wymienić wszystkie jego przyczyny. Niemniej jednak prawdopodobnie wydaje się założenie, że w relacjach interpersonalnych i codziennym współżyciu członkowie grupy rówieśniczej potrafią wykorzystać wiedzę o kolegach, która wpływa na wytworzenie o nich obrazu i na jego podstawie jest możliwe przewidywanie zachowania kolegi.

Można więc wysunąć wniosek, iż młodzież niedostosowana społecznie dobiera sobie przyjaciół o podobnych zainteresowaniach i poglądach. Często koledzy ci nigdzie nie pracują, nie uczą się, popadli wcześniej w konflikt z prawem i przejawiają różnego rodzaju aspołeczne zachowania. Uzupełnieniem w interpretacji zjawiska odrzucenia przez rówieśników jest zgodny pogląd, że przyjaźń między jednostkami niedostosowanymi społecznie kształtuje się także ze względu na niepowodzenia szkolne i cechy demograficzne środowiska lokalnego, co uwidacznia się w aktywnościach pozaszkolnych. Istotnym czynnikiem jest również kontrola grup rówieśniczych przez osoby dorosłe, która jest słabsza w środowiskach dotkniętych patologią.

O samopoczuciu młodego człowieka w szkole i jego chęci uczęszczania do szkoły decyduje w dużym stopniu stosunek emocjonalny dziecka do szkoły, jak również jego kontakty koleżeńskie z rówieśnikami. Zmienne te mają wpływ także na motywację ucznia do nauki szkolnej i jego stosunek do pozaszkolnych zadań stawianych mu przez nauczycieli. Uczeń, który lubi szkołę, chętnie uczestniczy w różnych zajęciach pozalekcyjnych i potrafi nawiązać kontakty koleżeńskie.
Stosunek ucznia do szkoły może mieć także wpływ na to, czy zaspokaja on swoje potrzeby w klasie szkolnej i czy proces jego socjalizacji korzystnie przebiega w tej społeczności. Podsumowując powyższe wypowiedzi, można stwierdzić, że niepowodzenia szkolne uczniów niedostosowanych społecznie mają różne przyczyny. Są to m.in.:
– duża liczba niedostatecznych ocen oraz utrwalone braki dydaktyczne, powodujące często drugoroczność,
– niepowodzenia zniechęcające do uczęszczania do szkoły, wywołujące u młodzieży różnego rodzaju zachowania dewiacyjne w szkole, jak i poza nią,
– trudności przeżywane w szkole, brak akceptacji wśród rówieśników w klasie, odrzucenie lub izolacja przez grupę, co sprzyja uciekaniu ze szkoły, notorycznym wagarom, które zamykają krąg problemów szkolnych,
– konflikty z nauczycielami, rodzicami, problemy wychowawcze, ucieczka w alkohol, środki odurzające, ucieczka do grup subkulturowych bądź przestępczych, które są ich następstwem.

Gdy się analizuje owe czynniki, nasuwa się pytanie: gdzie należałoby szukać tych przyczyn? Ustalono, iż znaczący wpływ na niepowodzenia szkolne uczniów niedostosowanych społecznie wywierają: patologia życia rodzinnego, z którego wywodzą się uczniowie; dysfunkcje rozwojowe ograniczające możliwości edukacyjne dziecka; nadmierne wymagania stawiane przez nauczycieli, nieodpowiednio dobrane do poziomu intelektualnego i emocjonalnego rozwoju ucznia; brak prawidłowych relacji interpersonalnych pomiędzy nauczycielem a uczniem, nauczycielem a rodzicem; nieodpowiednie warunki lokalowe szkół; sposób organizacji nauki, w szczególności dwuzmianowość zajęć lekcyjnych; poczuciu lęku i zagrożenia ze strony rówieśników przejawiających agresję werbalną i niewerbalną; brak wsparcia i zrozumienia u wychowawcy i (lub) pedagoga szkolnego; kryzys wartości i autorytetów moralnych.

Ustalenia te powinny być dla nauczycieli, wychowawców i pedagogów szkolnych wskazówką we właściwym precyzowaniu i określaniu rodzaju zaburzeń występujących u uczniów przejawiających niedostosowane zachowania, umożliwić wskazanie i stosowanie odpowiedniej pracy profilaktyczno-wychowawczej zarówno z uczniami, jak i ich rodzicami.


Renata Małgorzata Ilnicka
Dolnośląska Szkoła Wyższa Edukacji TWP
we Wrocławiu