Uczenie się w małych grupach

Te naturalne procesy zdobywania wiedzy są w dużym stopniu tymi samymi procesami, które nauczyciele starają się odtwarzać w klasach, aby uczyć dzieci. Jednakże klasy są zamkniętymi środowiskami społecznymi i mają określoną strukturę, a wzajemne kontakty, jakie w nich zachodzą, są bardziej oparte na wymogach instytucjonalnych niż na naszym rozumieniu zdobywania wiedzy przez ludzi. Rzeczywiście, posadzenie w klasie około trzydzieściorga dzieci, zmuszonych do przebywania do pięciu godzin w jednym pomieszczeniu z jednym dorosłym, może być spostrzegane jako nienaturalna sytuacja społeczna. Tak więc skłonność człowieka do uczenia się często nie idzie w parze z warunkami panującymi w szkole. W związku z tym nauczyciel musi szukać sposobów posłużenia się najbardziej pomyślną sytuacją społeczną w klasie, stwarzając bogaty i korzystny kontekst, w którym uczniowie mają się uczyć, odchodząc od zbytniego sterowania.

Od wczesnego dzieciństwa używamy języka, aby się czegoś dowiedzieć, aby mówić komuś o naszych potrzebach, życzeniach, problemach. Język pomaga nam zrozumieć świat. Dlatego klasa szkolna powinna być miejscem, w którym język przepływa swobodnie od ludzi do ludzi, którzy są tam po to, aby się uczyć, a także miejscem, gdzie język i myśli są cenione bardzo wysoko. Dlatego pojęcie małej grupy uczniów jako jednostki podstawowej w organizowaniu klasy jest zarówno pożyteczne, jak i praktyczne oraz teoretycznie uzasadnione. Klasa, w której kontakty społeczne i kontakty oparte na zasadzie wzajemności traktuje się jako podstawę zdobywania wiedzy, jest miejscem, w którym uczenie się przychodzi najłatwiej, a uczniowie dają z siebie wszystko, aby zrozumieć świat i jego idee.
Dobremu uczeniu najlepiej służy klasa oparta na wzajemnej współpracy. Nauczyciele nie mogą po prostu przekazywać wiedzy swoim uczniom i żyć w błogim przeświadczeniu, że wiedza ta zostanie przez nich przyswojona. Aby uczniowie rozumieli nowe informacje, muszą mieć możliwość zaangażowania się w procesy poznawcze przez rozwiązywanie problemów, prace badawcze i ćwiczenia pod kierunkiem i przy pomocy nauczyciela. Muszą się włączyć aktywnie w zdobywanie wiedzy. Nauczyciele muszą się starać nieprzerwanie podnosić poziom myślenia uczniów na temat nowego materiału i wymagać pełnego zaangażowania w przyswajanie tych treści.  

Praca w małych grupach umożliwia uczniom większy udział w prowadzonych w klasie rozmowach, co z kolei przyczynia się do wyrabiania sprawności językowej. Łatwiej jest słuchać uważnie, będąc członkiem czteroosobowej grupy niż wtedy, gdy jest się członkiem trzydziestoosobowej klasy. Praca w małych grupach pozwala na większą swobodę, daje także możliwość częstszego reagowania na to, co mówią inni, i zabierania głosu, stwarza warunki do lepszego rozumienia omawianego problemu.

Małe grupy dają uczniom możliwość najlepszego wykorzystania czasu przeznaczonego na naukę w klasie. Uczniowie mają więcej pomysłów, gdy ze sobą współpracują w małych grupach, niż gdyby pracowali indywidualnie lub całą klasą. Mają więcej przypadkowych i planowych okazji do posługiwania się językiem (czytanie, pisanie, słuchanie, mówienie) jako instrumentem uczenia się. Mogą się uczyć jeden od drugiego i uczyć jeden drugiego, wyjaśniając, zadając pytania, przypominając i wyobrażając sobie, posługując się językiem i znanymi wzorcami. I wreszcie mogą się przekonać, że gdy uczestniczą w procesie uczenia się, ich własne doświadczenia i myśli mają wartość.

Klasa zorganizowana wokół jednostki podstawowej, jaką jest mała grupa, przyczynia się do ukształtowania się środowiska sprzyjającego nauce, które wspomaga wysiłki uczniów, rozwija ich wiarę we własne możliwości. Z kolei uczniowie mało aktywni w klasach bardziej formalnych zaczną w czasie lekcji zabierać głos, nauczą się myśleć głośno, gdyż będą się posługiwać mową w sposób odkrywczy, aby poradzić sobie z nowymi informacjami lub zrozumieć nowe doświadczenia. Uczniowie występują częściej z propozycjami wymagającymi przedyskutowania, co pomaga im i grupie lepiej zrozumieć problem, z większą pewnością siebie prezentują krytycznemu audytorium swoje odkrycia, ponieważ mają możliwość przeanalizowania i wyselekcjonowania swoich myśli.

W małych grupach następują korzystne relacje między uczniem a nauczycielem; zmienia się rola nauczyciela: osoba, która przekazuje wiedzę, staje się osobą odpowiedzialną za dokładne określenie sposobu uczenia się i pomaganie uczniom w nauce. Nauczyciel może się uważnie przysłuchiwać dyskusji w małej grupie, aby kontrolować rozmowy uczniów i oceniać poziom rozumienia problemu oraz służyć pomocą, gdy jest to konieczne (często natychmiast); ma czas na osobisty kontakt z uczniem. Gdy klasa pracuje w małych grupach, nauczyciel może się zająć pojedynczymi uczniami, co nie jest możliwe, gdy pracuje z całą klasą.

Proponuje się trzy rodzaje grup: grupy robocze (pary), grupy prezentacyjne, w których odbywa się publiczne przedstawianie wyników pracy, i cała klasa. Uczniowie w grupie roboczej mogą z łatwością pracować indywidualnie lub w parach; mogą się przesiąść ponownie, aby utworzyć szereg ustanowionych wcześniej grup, lub działać jako cała klasa. Gdy nauczyciele zaznajomią się z organizowaniem, kierowaniem i planowaniem nauki w małych grupach i zaczną z tego korzystać, zauważą, że to, co z początku wydawało im się skomplikowanym pomysłem w ich profesjonalnym uczeniu, w rzeczywistości jest proste i owocne.

Jak zgłębiać problemy? Nauczyciel przekazuje wstępne informacje całej klasie. Może się to odbywać w różny sposób: np. pogadanka, czytanie – opowiadań, poezji, książek typu poradnikowego; film, telewizja, radio, magnetofon, objaśnienia na tablicy, pokazy, wycieczki, podzielenie się przez uczniów swoją wiedzą i doświadczeniem. Uczniowie muszą wiedzieć, dlaczego zajmują się tym szczególnym tematem, tekstem, informacją, a także jak ten temat ma się do tego, czym zajmowali się wcześniej i co będą studiować w przyszłości.

Rozwiązywanie problemów odbywa się dzięki poszukiwawczej dyskusji w drodze głośnego myślenia w czteroosobowych grupach roboczych, umożliwiających zmaganie się z myślami, dochodzenie do sformułowań, choć uczniowie mogą przeżywać uczucia niepewności i wahania. Chociaż dyskusja poszukiwawcza może wystąpić w każdym stadium procesu uczenia się, to stadium rozwiązywania problemów różni się tym od innych, że nauczyciele nie uczestniczą w toczącej się w klasie dyskusji – „wycofują się”. Są oni obserwatorami, czuwają, słuchają i starają się wysondować, jakim zasobem wiedzy i doświadczenia dysponują uczniowie.

Nauczyciel ukierunkowuje pracę uczniów, przypominając im, aby posługiwali się nowymi informacjami w celu coraz lepszego ich zrozumie nia. Transformacja może obejmować wyjaśnianie, wydawanie poleceń, przerabianie, ćwiczenie lub posługiwanie się informacją w sposób celowy. Na przykład jedną z czynności, która może pomóc uczniom zrozumieć wyjątkowo skomplikowaną opowieść, jest wykonanie do niej rysunku. Grupa powinna mieć rozeznanie, ile czasu można poświęcić na wykonanie zadania. Uczniowie powinni również wiedzieć, jak zaprezentować swoje odkrycia.

Nauczyciele muszą bez przerwy chodzić po klasie i w razie potrzeby, skorygować błędne myślenie, podać dodatkowe informacje, być przewodnikiem uczniów w poszerzaniu wiadomości. Konieczność wyjaśnienia zainteresowanej grupie, czego uczniowie się nauczyli w grupach roboczych, wzmacnia rozumienie nowych informacji i umożliwia sprawdzenie samych siebie – czy naprawdę rozumieją prezentowane treści.

Relacjonowanie wyników badań stadium transformacyjnego całej klasie powinno być rzadkim zjawiskiem. Rezultaty badań wypracowane w grupach roboczych najlepiej ogłaszać publicznie w grupach służących do przedstawiania wyników pracy – w grupach prezentacyjnych, które mogą być formowane następująco: po jednym przedstawicielu z każdej z czterech grup roboczych, dwóch uczniów z jednej grupy roboczej z dwoma uczniami z innej grupy roboczej, dwóch uczniów z trzech różnych grup roboczych, dwie grupy robocze, w których jest po czterech uczniów.

Prezentacja może spełnić potrójną funkcję: pokazuje, jaki materiał został opanowany; uwypukla to, co nie jest jeszcze dostatecznie dopracowane, odsłania to, czego trzeba się jeszcze nauczyć. Z tego stadium przechodzimy do stadium refleksji i zakończenia lub wracamy do stadium rozwiązywania problemów i transformacji. Jeśli istnieje potrzeba udzielenia dodatkowej pomocy przez nauczyciela, należy powrócić do zapoznawania się z problemami i przerobić ponownie cały model. Stadium prezentacji jest najbardziej odpowiednie do oceny wiadomości, ponieważ uczniowie przedstawiają werbalnie to, czego się nauczyli.

Przez analizowanie, przypominanie, czego się nauczyli, uczniowie lepiej zrozumieją treści, jak i sam proces ich zdobywania. Oto pytania, które uczniowie powinni sobie zadać w stadium refleksji: czego się nauczyłem, co o tym sądzę, jakie to ma dla mnie znaczenie, jak to współgra ze zdobytą wiedzą, czy osiągnąłem cel, jaki sobie wyznaczyłem, czego chcę uczyć się dalej, jaka była moja opinia o procesie uczenia, w jaki sposób mogę udoskonalić swoją naukę?
Nauczyciele muszą pokazać, że cenią dyskusje uczniów, a z kolei uczniowie muszą przygotować się do dyskusji w małej grupie. Uczniowie powinni mieć do wykonania jasno sprecyzowane i odpowiednie zadania.Nie należy wyznaczać liderów grup, gdyż pozostali członkowie czują się mniej odpowiedzialni za wyniki swojej pracy.

Od każdego członka grupy wymaga się sporządzania notatek. Uczniowie muszą sobie uświadomić, że robienie notatek przyczynia się do lepszego zrozumienia nowych wiadomości i dlatego większość czasu, zwłaszcza w okresie zapoznawania się z problemami i transformacji, należy poświęcić na to zadanie. Służyć temu będą jasno sprecyzowane i odpowiednie zadania; uczniowie muszą mieć swobodę pracy indywidualnej. Indywidualne robienie notatek, zastanawianie się i myślenie są czynnościami, które powinny być przedmiotem naszej troski.

Pracę w małych grupach należy wprowadzać stopniowo. Przygotowaniem do niej może być krótka, ściśle określona praca w parach, np. czytanie prac pisemnych lub notatek kolegi. Na początku czas wykonywania wszystkich czynności w grupie powinien być krótki np. sporządzenie listy grupy, przewidywanie wyników doświadczenia lub końca opowiadania. W klasie powinny być stoliki dla uczniów zakłócających tok nauki, jak również dla tych, którzy wybierają naukę indywidualną. Gdy któraś z grup zachowuje się nieodpowiednio, najlepiej przerwać pracę we wszystkich zespołach. Gdy nieznośna grupa musi być przywołana do porządku, nauczyciel powinien podejść do niej, a nie kierować głośnych uwag wobec całej klasy.

Cenną pomocą jest magnetofon. Nauczyciel, nagrywając rozmowę w małej grupie, ma możliwość skomentowania dyskusji następnego dnia, a uczniowie mogą się przekonać, że to, co wnoszą do lekcji, jest tak samo ważne jak to, co otrzymują. Nauczyciele przez przesłuchanie takich taśm mogą się zorientować w osiągnięciach swojej klasy.


Bożena Adamczewska
Śmigiel


Opracowano na podstawie książki Jo-Anne Reid, Peter Forrestal, Jonathan Cook Uczenie się w małych grupach w klasie, tłum. E. Troczyńska i J. Troczyński, WSiP, Warszawa.