Wychowanie estetyczne w przedszkolu

Wychowywanie dziecka w latach przedszkolnych jest jednym z ogniw wychowania człowieka. W Polsce wychowanie przedszkolne jako ważny etap w systemie edukacji stanowi pierwszy szczebel tego systemu. Przedszkole jest instytucją dydaktyczno-wychowawczą i opiekuńczą, dlatego powinno stwarzać dzieciom korzystne warunki do rozwoju fizycznego, umysłowego i społeczno-moralnego. A co za tym idzie, dostarczać stymulacji społeczno-kulturalnej, organizować sytuacje pobudzające do uczenia się przez odpowiednie oddziaływania wychowawcze, wyrównywać warunki startu życiowego dzieci.

Żeby móc ciekawie i twórczo wypowiedzieć się o tym, co nas otacza, najpierw musimy to poznać i przeżyć. Im większa wrażliwość cechuje dziecko, tym więcej możliwości dostrzegania urody i bogactwa świata. Uczymy dziecko dopatrywania się piękna we wszystkich aspektach życia – w świecie przyrody, w działalności człowieka, w różnych drobiazgach i szczegółach. Dbamy, by w naszym najbliższym otoczeniu był zawsze ład i porządek, estetycznie urządzone wnętrze przedszkola, pięknie zagospodarowany ogród przedszkolny. Ważny jest bowiem dobry smak, dbałość o szczegóły, staranność w doborze poszczególnych elementów wystroju.

Należy przy tym pamiętać, że każdy człowiek jest indywidualnością i może odbierać świat na swój własny, niepowtarzalny sposób. Pozwólmy więc dziecku doświadczać wrażeń, zgodnie z jego pojęciem piękna; nauczyciel powinien być gotowy na akceptację odczuć dziecka, a nie negować je czy odrzucać.
Ważną rolę w pedagogice przedszkolnej zajmuje zarówno wychowanek, jak i wychowawca. Istotę procesu wychowania stanowi bowiem interakcja dwóch osób współdziałanie, jakie zachodzi między nimi, staje się ważną zasadą edukacyjną. Jak powiadał Martin Buber, nasi uczniowie nas kształtują. Wychowawca traktuje dziecko jako podmiot autonomiczny, niepowtarzalny i indywidualny, akceptuje i aprobuje odmienność dziecka. Interakcję taką cechuje bezpośredni stosunek między wychowankiem a wychowawcą, obydwaj uczestnicy obdarzają się zaufaniem.

Do zadań wychowania estetycznego należy rozwijanie wyobraźni, zainteresowań, umiejętności konstrukcyjnych, wrażliwości i przeżyć estetycznych dziecka w obcowaniu z przyrodą, sztuką i techniką, kształtowanie czynnej postawy dziecka w dziedzinie kultury życia codziennego oraz kierowanie rozwojem własnej twórczości dziecka przejawiającej się w różnych formach. Działalność plastyczno-konstrukcyjna rozwija twórczą inicjatywę dzieci, pomysłowość, wiarę we własne siły. Równocześnie pobudza ich rozwój umysłowy i emocjonalny, usprawnia ręce dzieci, stanowi teren ich artystycznych, a także technicznych doświadczeń.  

Wychowanie estetyczne dzieci w wieku przedszkolnym stanowi niezwykle ważną stronę całego procesu wychowawczego w tym okresie. Cały proces poznawania przez dziecko obiektywnej rzeczywistości opiera się początkowo na wrażeniach i spostrzeżeniach. Spostrzeganie dziecka kształtuje się w procesie rozwoju konkretnej działalności, w zabawie, w rysunkach i przechodzi w samodzielną czynność obserwowania. W miarę tego, jak rozszerza się krąg zainteresowań i wiadomości dziecka, jak kształtuje się jego myśl, spostrzeganie staje się bardziej adekwatne do rzeczywistości. Z czasem staje się aktem świadomym i celowym, przekształca się w obserwację.

Powstanie i rozwój obserwacji ma duże znaczenie dla rozwoju dziecka. To ten właśnie świat, odbierany w kategoriach subiektywnej wizji i wyobraźni, stanowi klucz do jego twórczości, także manualno-plastycznej. Jest ona zawsze odbiciem doświadczeń dziecka, a nie wewnętrznej konieczności. Ponieważ jednak za doświadczeniem typu emocjonalnego i poznawczego nie nadążają umiejętności dziecka, nie potrafi ono wyrazić swych myśli i odczuć mową i pismem, dlatego wypowiada się szczególnie łatwo i wdzięcznie obrazem.

Rozwój przeżyć estetycznych następuje wraz z wiekiem dziecka, głównie dzięki obcowaniu ze sztuką i kulturą tworzoną przez dorosłych. Pobudzona przez sztukę wyobraźnia dziecka ma wpływ na poszerzenie jego moralno-społecznego doświadczenia, na kształtowanie się stosunku do ludzi, do ich pracy, do zwierząt i roślin. Przeżycia estetyczne rozszerzają skalę uczuć dziecka, wpływają na ich rozwój, umacniają jego związki ze światem dorosłych. Aktywność twórcza zaś rozwija u dzieci ekspresję i umiejętności artystyczne, zdolność do działania i osiągania celu. Łączenie wysiłku psychicznego i fizycznego w działaniu twórczym ułatwia rozwój koordynacji, harmonii ruchów i sprawności motorycznej. Przeżycia, jakie stąd płyną, są źródłem radości i dobrego samopoczucia.

Dziecko przedszkolne zdolne jest do pewnej oceny przedmiotów, z którymi się styka, pod względem koloru, formy i struktury. Można zatem kształtować w nim miłość do rzeczy pięknych, znajdujących się w jego otoczeniu, do poznawanych artystycznych wytworów innych ludzi, a także tworzonych przez siebie. Sztuka przyczynia się do wzbogacania intelektu dziecka, odzwierciedla jego emocje, pobudza wyobraźnię i roznieca zainteresowania pięknem wokół niego.

Sztuka ze swej natury wychowuje, lecz aby mogła realizować w pełni swą funkcję pedagogiczną, należy wykształcić w dziecku umiejętność postrzegania estetycznego, rozwinąć w nim wyobraźnię artystyczną dającą możliwość rozumienia i przeżywania myśli i uczuć wyrażonych m.in. w dziełach plastycznych. Zgodnie z poglądem wielu pedagogów, w wieku przedszkolnym należy zacząć przygotowanie dziecka do świadomego odbioru dzieł artystycznych, gdyż jest to ważne źródło inspirujące jego samodzielną twórczość. Z tego źródła czerpie ono bowiem pomysły do swoich prac, nadając im swoisty i oryginalny wyraz plastyczny.

Rola nauczyciela ogranicza się do dyskretnej ingerencji, wiary w twórcze możliwości dziecka, uznania jego indywidualności przy jednoczesnym mądrym organizowaniu doświadczeń poszukujących i pobudzających jego aktywność. Ekspresja jest też naturalną potrzebą dziecka, a nawet koniecznością zapewniającą mu pełnię rozwoju.

Potrzeba rysowania i operowania barwami jest u dziecka ograniczona. W miarę rozwoju dziecka potrzeba ta się nasila, a swoje apogeum osiąga w wieku przedszkolnym. Ta forma aktywności dziecięcej jest jednym ze środków przyswajania sobie rzeczywistości. Rysowanie, malowanie czy konstruowanie to – wbrew pozorom – bardzo złożone formy działalności dziecka. W akcie tworzenia dziecko daje część siebie, pokazuje, jak widzi, co czuje i jak myśli. Dziecięca twórczość jest działalnością dynamiczną i kształtującą osobowość. Wyrabia zdolności twórcze, uczy stawiać pytania i jednocześnie odpowiadać na nie, uczy myśleć i kojarzyć. W akcie tworzenia dziecko przedstawia nie tylko to, co wie, ale i to, co je interesuje i czego pragnie, wszystko bowiem, co dziecko otacza, co dostaje się w jego posiadanie, może się zamienić w środek ekspresji i mieć dla niego głębokie znaczenie. Wypowiedzi plastyczne dzieci, owa zabawa w sztukę, stają się sposobem piękniejszego, ciekawszego widzenia rzeczywistości, dostrzegania w niej wciąż nowych odcieni kolorystycznych, ciekawych form i przedmiotów.

Aby kierować plastyczną ekspresją dzieci, wychowawca musi posiadać pewną kulturę plastyczną, smak estetyczny, powinien wiedzieć, co można pokazać dzieciom, aby wpływało to dodatnio na ich wrażliwość. Bardzo ważną rolę w procesie wychowania estetycznego pełni wygląd otoczenia, w którym dzieci przebywają – dekoracja wnętrza i znajdujące się w nim przedmioty. Te elementy zachęcają dzieci do swobodnej ekspresji indywidualnej i do przedstawiania obrazów rzeczywistości, która je otacza.

Zachęta i wprowadzanie dzieci w spontaniczną twórczość to podstawowe funkcje, jakie nauczyciel ma do spełnienia, reszta będzie należeć do małych wykonawców – wyrażanie środkami plastycznymi wizji świata, odmiennej przecież u każdego dziecka, pod wpływem bodźców pedagogicznych. Twórczość bowiem stopniowo się doskonali, stając się równocześnie wyrażaniem własnego „ja” oraz sposobem odkrywania i poznawania świata.

W pracy z dziećmi w wieku przedszkolnym nauczyciel powinien stwarzać warunki potrzebne do rozwijania ekspresji dziecięcej, m.in.:
– przełamywać trudności, wzmacniać wiarę dziecka we własne siły;
– dostarczać okazji, które przyczynią się do wzbogacania ich życia uczuciowego, spostrzeżeń i wiedzy o świecie;
– zachęcać do swobodnego, śmiałego operowania materiałami i narzędziami.

Nauczyciel powinien też planować prace zespołowe oparte na wzajemnym porozumieniu wykonawców (dzieci starsze), gdyż wymagają one zaplanowania i wstępnego uzgodnienia całej kompozycji. Należy też wdrożyć dzieci do wspólnego oglądania wykonanych prac, urządzać okolicznościowe wystawy, podczas których dzieci będą miały możliwość wymienić swoje spostrzeżenia. Wystawy prac w wykonaniu rówieśników odgrywają ważną rolę w rozwoju percepcji i wyobraźni plastycznej dziecka. Działają bowiem jako wzór bliski ich możliwościom.


Ewa Capińska
Przedszkole nr 28 w Poznaniu