Imię i nazwisko:
Adres email:


Specyfika buntu w okresie dorastania

Bunt dorastania nie jest dla pedagogów, rodziców i nauczycieli zjawiskiem niezwykłym. Wręcz przeciwnie, można powiedzieć, że jest stary jak świat - jest nieodłącznym atrybutem młodości.


W naszym społeczeństwie bunt dorastania kojarzy się głównie z zewnętrzną reakcją na otaczającą rzeczywistość. Począwszy od buntowniczych zachowań w domu, w szkole, a skończywszy na antyfaszystowskich, pacyfistycznych manifestacjach, czy też, ostatnio niestety coraz częściej obecnych na ulicach, marszach przeciwko przemocy. Są to przejawy buntu zewnętrznego - konstruktywnego lub destruktywnego, w zależności od sytuacji, w jakiej występuje oraz motywów działania młodzieży. Jednakże bunt można rozpatrywać także na płaszczyźnie wewnętrznej - przeżyciowej. Jest wtedy, w przeciwieństwie do buntu społecznego młodzieży, zjawiskiem uwikłanym w mechanizm formowania się tożsamości jednostki, przejawiającym się w formie silnych emocji negatywnych oraz specyficznych sądów dotyczących świadomości własnych praw.

Według A. Oleszkowicz (1996) bunt dorastania jest formą przeciwstawiania się tym wszystkim obiektom i stanom rzeczy, które jednostka subiektywnie postrzega jako ograniczające i (lub) zagrażające jej prawom lub niezgodne z oczekiwaniami i wyobrażeniami. Wynika stąd, iż bunt dorastania jest silnie związany ze światopoglądem i ideologią wyznawaną przez młodzież. Można nawet powiedzieć, że bunt jest konsekwencją dysonansu powstającego w momencie zetknięcia się ideologii wyznawanej przez młodego człowieka (często idealistycznej) z szarą rzeczywistością.

Nastolatek postrzega więc bunt jako walkę o możliwość realizacji własnej koncepcji życia, często nierealnej, ale z jego punktu widzenia pozwalającej na odnalezienie sensu i wartości egzystencji. Z jednej strony, bunt wiąże się z odrzuceniem norm i wzorców postępowania społeczeństwa dorosłego, natomiast z drugiej, z silną identyfikacją z normami i zasadami życia grup młodzieży. Wielu wychowawców i rodziców ma wtedy wrażenie, że między nimi a ich podopiecznymi dochodzi do rozluźnienia relacji, ochłodzenia stosunków. Do tego mogą dochodzić różnorodne, stosowane przez młodzież zachowania ryzykowne: wagary, inicjacja alkoholowa lub narkotyczna. Młodzież zaczyna myśleć kategoriami my - oni.

Jak więc należy postrzegać bunt, w jakich kategoriach go rozpatrywać - normy rozwojowej czy patologii? Myślę, że na to pytanie może dać odpowiedź analiza poziomów buntu dorastania opracowana przez A. Oleszkowicz (1996).

I poziom buntu
Charakterystyczny dla wczesnej adolescencji. Młody człowiek zaczyna postrzegać siebie jako osobę dorosłą, co jest ściśle związane z wyglądem zewnętrznym nastolatka - pojawieniem się zewnętrznych oznak dorosłości (zarost, mutacja, fizjologiczne przejawy dojrzałości płciowej). W związku z tym uważa się za równego dorosłym oraz ocenia ich na podstawie tej równości i relacji całkowitej wzajemności. Jednym z mierników tej równości jest prawo do wolności i przejęcia kontroli nad własnym życiem. Jednakże prawo to nastolatek postrzega w sposób nieadekwatny do swoich możliwości, co wywołuje sprzeciw rodziców objawiający się w stosowaniu nakazów i zakazów. To z kolei prowadzi do przeżywania przez młodzież poczucia ograniczenia i jest bezpośrednią przyczyną buntu. Bunt na I poziomie ma charakter sytuacyjny i reaktywny, tzn. iż występuje w odpowiedzi na konkretne ograniczenia, a związane z nim silne emocje negatywne podlegają charakterystycznej dla tego okresu labilności emocjonalnej.

II poziom buntu
Bunt na drugim poziomie jest bezpośrednio zaangażowany w procesy tożsamościowe. Staje się reakcją na zagrożenie zagubieniem tożsamościowym. Zagrożenie to wiąże się z wpływami i naciskami wywieranymi przez różne środowiska, tj. rodzinę, szkołę, Kościół, grupę rówieśniczaa, idoli itp. Często te oddziaływania są ze sobą sprzeczne, a młoda osoba nie jest jeszcze przygotowana do ich aktywnego i zamierzonego selekcjonowania. Reakcją na ten stan rzeczy jest radykalny bunt, który poprzez totalne negowanie innych ludzi i zjawisk daje szansę na wykrystalizowanie się własnej tożsamości. Na tym etapie tożsamość jest bardziej budowana przez określenie, kim się nie jest lub kim się nie chce być niż precyzowanie, kim się jest. Stąd z jednej strony negacja i odrzucenie świata dorosłych, a z drugiej - silna identyfikacja z grupą rówieśniczą.

III poziom buntu
Bunt na III poziomie jest ściśle związany z kryzysem młodzieńczym, czyli z okresem moratorium. Według Eriksona (Witkowski 1989) jest to okres odroczenia, wyhamowania, a nawet regresu, związany ze znalezieniem sytuacji oddalającej odpowiedzialną postawę wobec życia. Jednostka, wykorzystując odroczenie, w jakim się znajduje, sprawdza różnorodne postawy i poglądy. W swoim postępowaniu kieruje się swoistym egocentryzmem, dla którego typowe są dwa zjawiska:
  • pragnienie bycia różnym od innych,
     
  • przypisywanie swoim marzeniom i myślom nieograniczonych możliwości - do tego stopnia, że idea staje się nie tylko elementem świadomości, ale i czynnikiem, który - w mniemaniu młodzieży - powinien w sposób realny modyfikować rzeczywistość.
     
  • Młodzież dostrzega rozbieżności między przyjętą przez siebie idealistycznym światopoglądem a rzeczywistym światem. Dotyczy to takich zjawisk, jak: wojny, terroryzm, bieda, cierpienie, zagrożenie ekologiczne. Taka sytuacja rodzi dyskomfort i niezadowolenie z panujących stosunków społeczno-politycznych. Bunt w tym przypadku jest więc protestem przeciwko istniejącemu porządkowi.

Główną funkcją buntu na tym poziomie będzie kreowanie się jednostki w nowej roli, dostarczającej jej okresowej tożsamości zastępczej. Elementem takiego kreowania się mogą być przejawy buntu zewnętrznego, głównie wyrażające się w ubiorze, uczestnictwie w manifestacjach czy pewnego typu koncertach. Są to z reguły przejawy buntu konstruktywnego. Natomiast destrukcyjną formą buntu będą eksperymenty nad tożsamością prowadzące do zastępczej tożsamości negatywnej.

IV poziom buntu
Dotyczy tej części osób, które rozwiązały kryzys tożsamości poprzez przyjęcie tożsamości negatywnej. Budowanie tożsamości negatywnej polega na zaakceptowaniu i integracji tych identyfikacji i ról, które do tej pory w rozwoju były przedstawiane jako niepożądane lub niebezpieczne. Tożsamość negatywna tworzy się przy dużym współudziale środowiska społecznego. Jest ona często efektem naznaczenia społecznego (polegającego na administracyjnym zafiksowaniu okresowej, eksperymentalnej tożsamości negatywnej), efektem nieadekwatności proponowanych wzorów i identyfikacji (np. brak autentycznych, uznawanych przez młodzież autorytetów), jak również brak akceptacji i zaufania do społecznych instytucji nagradzających i utwierdzających młodzież w wypróbowanych rolach pozytywnych. Istotną rolę w kształtowaniu się tożsamości negatywnej mają również metody wychowawcze rodziców i ich ogólny stosunek do dziecka. Bunt na IV poziomie może być rozpatrywany na trzech płaszczyznach:
  • Bunt związany z motywacją odwetową, w której wyniku ukształtowanie się tożsamości negatywnej jest wyrazem sprzeciwu wobec autorytarnych form wychowania. Tego typu bunt jest reakcją na spostrzegane zniewolenie i ograniczenie w licznych prawach i może prowadzić w kierunku tożsamości przestępczej lub w kierunku buntu wewnętrznego (intensywnego i trwałego), sprzyjającego tworzeniu się własnej odwetowej koncepcji życia.
     
  • Bunt jako wyraz braku aprobaty dla wartości i wzorów kulturowych, dominujących w procesie wychowania jednostki. Bunt taki może być formą protestu sygnalizującą indywidualne niezadowolenie z oferty społecznej, która w mniemaniu jednostki nie daje jej szans na potwierdzenie siebie i osiągnięcie satysfakcji życiowej.
     
  • Bunt powstający w przypadku, gdy tożsamość negatywna wiąże się z przyjęciem przez młodych ludzi roli narzuconej im przez dominującą i zniewalającą ich grupę społeczną. Ten mechanizm jest charakterystyczny dla grup mniejszościowych lub grup dyskryminowanych, w których często występuje nieuświadomiona zgoda na uznawanie własnej niższości.
     

Okres moratorium
Analiza opisanych poziomów buntu nasuwa pytanie o jego znaczenie. Na pierwszych dwóch poziomach bunt pozwala jednostce na zasygnalizowanie swojego istnienia jako osoby dorastającej. Zaczyna ona sama podejmować decyzje, wyznaczać sobie cele i zadania, jest to forma odrzucenia zachowań dziecięcych i przyjęcia wartości dorosłych. Generalnie jednak etapy te nie pociągają za sobą trwałych konsekwencji dla formującej się tożsamości jednostki. Najważniejszy etap rozwoju, w którym zaczyna się kształtować jej tożsamość, to okres moratorium. Wzrasta w tym okresie również rola buntu jako jednego z elementów poszukiwań tożsamościowych. Bunt może się stać wówczas zarówno konstruktywny i twórczy, jak i destrukcyjny i patologiczny. Spełnia on rolę twórczą wtedy, kiedy skłania jednostkę do aktywności, do poszukiwania nowych, akceptowanych społecznie rozwiązań.

Natomiast destrukcyjność i patologizm buntu wynikają nie tyle z buntu samego w sobie, ile mogą być konsekwencją pewnych zaburzeń osobowości bądź też wynikiem negatywnych oddziaływań środowiska wychowawczego lub szerszego środowiska społecznego. Dlatego jest ważne, aby każdy przejaw buntu, nawet ten w naszym mniemaniu najbardziej niewinny, kontrolować, gdyż nigdy nie wiadomo, w kierunku jakiej tożsamości ten bunt zaprowadzi naszego wychowanka lub dziecko.



Eliza Czerka
UMK, Toruń


 

Styczeń 2001
REKLAMA
SPOŁECZNOŚĆ
KATEGORIE
NAJNOWSZE ARTYKUŁY

Szkoły niepubliczne skrzywdzone? STO interweniuje w sprawie dotacji

Redakcja portalu 14 Wrzesień 2019

30 lat wolności - zapraszamy na konferencję dla nauczycieli!

Redakcja portalu 13 Wrzesień 2019

HFPC pyta Ministerstwo Edukacji Narodowej o sytuację uczniów z niepełnosprawnościami

Redakcja portalu 07 Wrzesień 2019

Startuje II edycja Konkursu #cojaczytam

Redakcja portalu 06 Wrzesień 2019

Narodowe Czytanie 2019

Redakcja portalu 05 Wrzesień 2019


OSTATNIE KOMENTARZE

Wychowanie w szkole, czyli naprawdę dobra zmiana

~ Staszek(Gość) z: http://www.parental.pl/ 03 Listopad 2016, 13:21

Ku reformie szkół średnich - część I

~ Blanka(Gość) z: http://www.kwadransakademicki.pl/ 03 Listopad 2016, 13:18

"Takie będą Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie"

~ Gość 03 Listopad 2016, 13:15

"Takie będą Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży chowanie"

~ Gość 03 Listopad 2016, 13:14

Presja rodziców na dzieci - Wykład Margret Rasfeld

03 Listopad 2016, 13:09


Powrót do góry
logo_unii_europejskiej