Rodzina przetrwa kryzys moralny

W dobie przełomu ustrojowego, jesteśmy równocześnie świadkami przemiany systemów moralno-społecznych: świadomości narodowej, rozumienia roli państwa, zasad światopoglądowych, celów życiowych jednostki, rodziny, a co za tym idzie - kierunków kształcenia.

Jak pisze J. Górniewicz, mamy współcześnie do czynienia z kryzysem ekonomicznym, a także moralnym, ponieważ …upadła jedna formacja kulturowa, jeden system wartości, a jeszcze nie został uznany i spercepowany nowy system. Ludzie zostali pozbawieni moralnego oparcia w trwałych wartościach, a opanowanie nowych wymaga czasu i kolejnych doświadczeń społecznych^*. Autor podkreśla, że do powszechnych zjawisk związanych z pojawieniem się w naszym kraju "dzikiego kapitalizmu" należą: oszustwa, kradzieże, nie realizowanie podjętych zobowiązań, a także walki międzypartyjne, kłótnie polityczne, konflikty światopoglądowe, bezpardonowe metody walki o władzę i stanowiska.

Wzrosła przestępczość, nasiliły się w społeczeństwie zjawiska patologiczne, które coraz częściej i powszechniej dotyczą także współczesnej rodziny i jej roli wychowawczej. W świecie pełnym sprzecznych norm i wartości, w którym trudne realia życia zmuszają do walki o przetrwanie i lepszy byt, młodzież czuje się zagubiona i niepewna. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w jej poglądach i postawach.

Upadek autorytetów (rodziców, Kościoła, państwa), amerykanizacja współczesnego życia, pluralizm norm etycznych i wpływów kulturowych to charakterystyczne zjawiska obecnego okresu chaosu i przewartościowań moralnych. Skutki różnych patologii życia społecznego odczuwa rodzina, która staje się niekiedy sama źródłem patologii; J. Górniewicz nazywa to "omotaniem moralnym", ale jednocześnie wyraża nadzieję, że to rodzina będzie tym …jedynym środowiskiem społecznym, które przetrwa ów głęboki kryzys moralny we współczesnym świecie. Warto zatem podjąć wyzwanie i znaleźć w rodzinie skuteczne remedium, aby wartościom etyczno-moralnym przywrócić uniwersalny wymiar.

Pomocą może służyć w tym zakresie pedagog szkolny, który na co dzień często styka się z rodziną dysfunkcjonalną, z dzieckiem zaniedbanym, zdemoralizowanym, chorym oraz tzw. trudnym. W swojej pracy pedagoga szkolnego obserwuję wśród rodziców takie zjawiska, jak poczucie braku kompetencji wychowawczych, bezsilność i bezradność wobec problemów, niską kulturę pedagogiczną, brak rozumienia potrzeb dziecka, słabo wykształcone więzi emocjonalne w rodzinie. Niepokoi narastająca agresja wśród dzieci, brutalność i wulgarny sposób bycia młodzieży, lekceważenie dorosłych, nieumiejętność wyrażania negatywnych emocji, zaburzenia zachowania, brak umiejętności społecznych u dzieci. Duża skala negatywnych zjawisk obserwowanych w środowisku uczniowskim i pozaszkolnym zainspirowała mnie do przeprowadzenia badań nad problematyką kryzysu rodziny i kryzysu wartości moralnych.

Analizując środowisko szkolne, sformułowałam cel swoich badań i główną tezę pracy empirycznej. Postanowiłam wykazać, że pluralizm systemów społeczno-etycznych, anomia norm moralnych, kryzys wartości humanistycznych, brak wyrazistego ideału wychowawczego to przyczyny zagubienia się współczesnej młodzieży w ocenie systemu wartości. Analizując literaturę przedmiotu, sformułowałam następujące problemy badawcze:

• Jakie wartości, cele i zadania najczęściej realizuje współczesna rodzina polska, a których cennych wartości ogólnoludzkich współczesna rodzina nie uwzględnia i dlaczego?
• Jakie wartości życia rodzinnego i ogólnospołecznego młodzież w pełni akceptuje i ceni, a które zdecydowanie odrzuca?
• Jakich wartości i postaw młodzieży nie akceptują jej rodzice?

Terenem moich badań były klasy ósme Publicznej Szkoły Podstawowej nr 15 w Opolu. Jest to placówka typowa dla środowiska opolskiego. W ubiegłym roku szkolnym uczęszczało do niej około 1000 uczniów, personel pedagogiczny liczył blisko 70 osób. Badaniami objęłam 122 uczniów, w tym 65 dziewcząt i 57 chłopców.

Przedmiotem badań było zjawisko występującego kryzysu wartości moralnych we współczesnej rodzinie. Analizę materiału źródłowego powiązałam z badaniami empirycznymi nad preferowanymi wartościami we współczesnej rodzinie w ocenie młodzieży. Praca zawodowa ułatwiła mi gromadzenie informacji oraz spostrzeżeń istotnych dla przedmiotu badań.

Metodą podstawową, którą zastosowałam w swoich badaniach, był sondaż diagnostyczny. Zapytałam w ten sposób wszystkich moich respondentów, tj. 122 osoby. W odniesieniu do 26 uczniów klasy VIII, wymagających różnorodnych form opieki pedagogicznej i sprawiających szczególne problemy wychowawcze, zastosowałam metodę indywidualnych przypadków. Prowadząc sondaż diagnostyczny, posłużyłam się techniką ankiety zawierającej 17 pytań dotyczących percepcji rodziny przez młodzież, wartości preferowanych przez badanych, kontaktów społecznych i samooceny młodzieży, a także jej stosunku do szkoły. Kolejną techniką badawczą były wywiady nieskategoryzowane (indywidualne i zbiorowe).

Kwestionariusz wywiadu zawierał 10 pytań dotyczących postulowanych zmian w rodzinie ucznia, przyczyn konfliktów rodzinnych, wartości preferowanych przez respondenta, jego celów życiowych, postaw oraz stosunku do rówieśników i rodziców. Posłużyłam się również takimi technikami, jak obserwacja otwarta i uczestnicząca oraz badanie dokumentów (specjalistycznych opinii i orzeczeń, dokumentacji lekarskiej i pedagogicznej).

Z badań sondażowych wynika, że naczelnym celem w rodzinie jest zapewnienie dzieciom bytu materialnego i dobrego startu życiowego. Rodzina jest trwałym oparciem, ponieważ zapewnia poczucie bezpieczeństwa oraz podstawowe warunki bytowe. Tak uważa zdecydowana większość ankietowanych osób. Młodzi ludzie doceniają pracę rodziców oraz ich miłość i poświęcenie, cenią także zaradność życiową, w tych czynnikach bowiem upatrują przyczyny dobrej sytuacji materialnej rodziny. Natomiast w ogóle nie wiążą jej ze zmianami ustrojowymi ani ze szczęściem losowym.

Percepcję młodzieży cechuje charakterystyczny racjonalizm. Jako korzystne postrzega ona czynniki gwarantujące pomyślność człowieka, stąd bierze się akceptacja pracy, zdobywania wykształcenia, zapobiegliwości życiowej i postaw rodzicielskich zapewniających dobrobyt rodziny. Od rodziców młodzież oczekuje przede wszystkim akceptacji za wykonywanie swoich obowiązków, a także zrozumienia, uznania i oparcia, chociaż jej postawy typowe dla okresu dojrzewania budzą uzasadniony sprzeciw rodziców, wystawiając miłość rodzicielską na trudną próbę.

Z zestawienia wyników odpowiedzi określających wartości preferowane przez badaną młodzież można sformułować kilka uogólnień. Młodzież w pełni akceptuje wartości uniwersalne, większość respondentów bowiem preferuje szczęście rodzinne i osobiste oraz docenia rolę wykształcenia i pracy. Prawie wszyscy ankietowani cenią wartości wynikające z potrzeb emocjonalnych, np. potrzebę uznania, miłości czy przyjaźni oraz te, które są charakterystyczne dla okresu dojrzewania, jak atrakcyjność fizyczna, pewna swoboda i niezależność, a także "kieszonkowe" i różnego rodzaju rozrywki. Wartości hedonistyczne i materialne łączą się ze sobą, ponieważ w ogólnym przekonaniu dostatek umożliwia zaspokajanie potrzeb przyjemności i radości życia.

Koncentracja na sobie oraz własnej samorealizacji w rodzinie i dzięki niej jest charakterystycznym zjawiskiem dla współczesnej rodziny. Wartości społeczne i patriotyczne, do których zaliczano tradycyjnie poświęcenie dla ojczyzny, bohaterstwo, altruizm, wiarę w ideały czy szacunek dla autorytetów zdecydowanie nie znalazły aprobaty u ankietowanych. Można zauważyć małą wrażliwość na wartości etyczno-moralne, bierność i postawę roszczeniową wobec osób dorosłych. Młodzież rzadko podkreśla konieczność rozwijania własnych ambicji, samodzielnego osiągania sukcesu, pracy nad rozwojem własnej osobowości czy zdobywania prestiżu społecznego.   

 Wartości ekonomiczne zostały ocenione przez ankietowanych jako podstawowy środek do realizacji wszystkich zadań i celów życiowych, a także cel sam w sobie. Dobra materialne są uznawane za jedyną i sprawdzalną wartość dostatku oraz uznania społecznego. Mają znaczący wpływ na ocenę funkcjonowania rodziny, postaw rodzicielskich czy jednostkowego poczucia szczęścia. Myślę, że takie opinie młodzieży są odzwierciedleniem postaw rodziców i poglądów ogólnospołecznych, gdyż obecnie w skali globalnej preferuje się wartości materialne, a nie humanistyczne.

Kontakty rodzinne młodzież ocenia pozytywnie, doceniając rolę rodziny, natomiast nieufnie i z rezerwą odnosi się do osób obcych i przedstawicieli różnych instytucji. W otoczeniu społecznym dostrzega raczej cechy ujemne, charakterystyczne dla współczesnych typowych przywar ludzkich. W ten sposób zostały zakwestionowane pośrednie efekty wychowawcze oraz inne oddziaływania rodziny i szkoły. Istniejącą patologię społeczną młodzież wiąże z dysfunkcjonalnością rodziny, która odzwierciedla ogólny kryzys wartości i norm moralnych. Młodzież podkreśla zły wpływ otoczenia społecznego, co świadczy o powszechnym kryzysie więzi społecznych i jego ujemnych skutkach dla kontaktów międzyludzkich. Młodzi ludzie zdecydowanie preferują rodzinę i bliskie kontakty przyjacielskie.

Młodzież bardzo krytycznie ocenia swoje środowisko rówieśnicze, dostrzegając w nim wiele zjawisk i cech negatywnych, np.: nieuczciwość, lenistwo, chciwość, wyrachowanie, bierność, agresję, brutalność zarozumiałość. Upatruje jednocześnie przyczyny takiego stanu rzeczy w procesie transformacji rodziny i jej niewydolności wychowawczej, w niekorzystnym wpływie środków masowego przekazu, w nasileniu się brutalności życia, agresji i przemocy.

Potępiająca, negatywna ocena otoczenia społecznego kontrastuje bardzo z oceną własnej rodziny, osób bliskich i znaczących. Osoby te cechuje, zdaniem respondentów, m.in. uczciwość, pracowitość, odpowiedzialność, szczerość, bezinteresowność, wytrwałość, mądrość, zaradność i inne. Te cechy charakteru stanowią analogię do uniwersalnych, humanistycznych ideałów i wartości ludzkich, które nie są, według badanych, powszechne w społeczeństwie.

Równie krytyczny stosunek przejawia młodzież wobec szkoły, ponieważ, jak wynika z odpowiedzi, nauczycieli traktuje jako osoby urzędowe, niecieszące się autorytetem. Szkoła jest postrzegana jako etap konieczny do osiągnięcia dobrego statusu i pomyślnych perspektyw życiowych, przy czym niewiele badanych osób docenia kompetencje nauczycieli. Zdecydowana większość odrzuca tradycyjne wartości starszego pokolenia i autorytety.

Z przeprowadzonych indywidualnych rozmów z uczniami nasuwa się wniosek, że boleśnie odczuwają oni brak zaufania i pomocy ze strony rodziców, niewystarczające zrozumienie swoich potrzeb i zbyt małą pomoc w pokonywaniu różnych trudności. Są to, zdaniem młodzieży, główne przyczyny napięć i konfliktów w rodzinie. Podsumowując wyniki indywidualnych wywiadów z uczniami i ich rodzicami, można stwierdzić, iż głównym celem dążeń współczesnej rodziny jest osiągnięcie wysokiego standardu materialnego i szczęścia osobistego. Niewielu uczniów wyraziło chęć pogłębienia swojej wiedzy i zdobycia ciekawego zawodu jako drogi samorealizacji.

Analizując treść wypowiedzi uczniowskich, można wnioskować, że młodzież w większości ma słabo zinternalizowane wartości moralno-etyczne, ponieważ tylko sześciu spośród 26 uczniów dostrzegło związek pojęcia dobry człowiek ze znaczeniem: moralny, szlachetny, prawy itp. Podejmując badania empiryczne nad problematyką systemu wartości w rodzinie, chciałam zbadać, czy wartości preferowane przez badaną grupę 15-letniej młodzieży odzwierciedlają odczuwany ogólnie w społeczeństwie kryzys etyczno-moralny.

Kryzys rodziny to kryzys więzi emocjonalnych i kryzys jej funkcji wychowawczej, co wiąże się z patologią społeczną. Rodzice z trudem budują swój autorytet w oczach młodego pokolenia, które często szuka wzorców poza domem rodzinnym.

Podstawą bytu jednostek i życia społecznego jest rodzina. Dlatego trzeba wzmacniać jej rolę i modernizować szkołę, aby pomóc młodzieży w odkrywaniu ogólnoludzkich wartości, które połączą przeszłość narodową z teraźniejszością i wytyczą kierunek rozwoju naszego państwa w świecie integrujących się krajów i społeczeństw. Siłą potrzebną do przebudowy jest świat wartości etycznych, bez nich bowiem marzenia o wielkości i polski etos "narodu wybranego" pozostaną tylko mrzonką.

Przedstawione wyniki badań empirycznych chciałabym uzupełnić kilkoma postulatami, które, jak sądzę, mogłyby wpłynąć na poprawę sytuacji wychowawczej w rodzinie i w szkole. Należy zatem, moim zdaniem, uwzględnić:

• Szeroko pojętą pedagogizację rodziców, aby proces wychowania przebiegał, opierając się na zasadach nauki, a nie w sposób intuicyjny i schematyczny.
• Wprowadzenie do programów szkolnych elementów wiedzy psychologicznej, socjologicznej i pedagogicznej, aby wiedza ta ułatwiała każdemu uczniowi lepsze rozumienie siebie i świadome kierowanie swoim procesem rozwoju.
• Podjęcie zadań zmierzających do budowania nowego systemu wartości opartego na uniwersalnych ideałach, aby wyeliminować niekorzystne wpływy różnych ideologii, środowisk i czynników zewnętrznych.
• Podjęcie takich działań, aby wzmocnić aktywność społeczną w zakresie reform i zapewnić każdemu człowiekowi wolność, pracę, oświatę, ochronę zdrowia oraz warunki do wszechstronnego rozwoju.

Anna Dzikomska-Kucharz
PSP nr 15 w Opolu