Język obcy czy drugi?

Uczenie się jednego z języków zachodnioeuropejskich - angielskiego, francuskiego, niemieckiego czy hiszpańskiego - stwarza możliwość zdobycia przez uczniów narzędzia komunikacji o zasięgu światowym, sprzyja poznawaniu charakterystycznych dla danej cywilizacji zjawisk społecznych, kulturowych, zapoznaje z innymi niż w języku ojczystym środkami wyrażania znanych pojęć i relacji, wprowadza też nowe pojęcia uwarunkowane odrębnością zjawisk życia i kultury innego narodu. Nauka języka obcego ma też niemały wpływ na rozwój umysłowości i osobowości uczniów, wzbogaca widzenie świata, ułatwia w konsekwencji współpracę między ludźmi i narodami, sprzyja poznawaniu odrębności, uczy tolerancji i poszanowania odrębności cywilizacyjnej innych krajów.

Spośród wielu przemian dokonujących się obecnie w świecie w sferze edukacji ogromne i priorytetowe znaczenie mają te, które zmierzają ku podnoszeniu jej efektywności. W literaturze naukowej można wyróżnić pięć ujęć efektywności: psychologiczne, socjologiczne, ekonomiczne, pedagogiczne i kulturalne. Psychologiczne ujęcie efektywności uczenia się uwzględnia przede wszystkim poziom indywidualnego rozwoju ucznia: procesu myślenia, mowy, zdolności poznawczych, zainteresowań, samodzielności poznawczej, tempa i stylów uczenia się, dążeń, zamiłowań. To ujęcie możemy znaleźć w nowym "Programie nauczania angielskiego".

Pedagogiczne ujęcie efektywności uczenia się uwzględnia przede wszystkim aspekt koncentracji na procesie kształcenia i wychowania. Efektywność tego procesu może być ujmowana jako funkcja wielu zmiennych: praca uczniów, nauczycieli, celów kształcenia, środków dydaktycznych, form organizacyjnych, metod kształcenia, wiedzy i umiejętności uczniów, sfera emocjonalna i motywacyjna uczniów i nauczyciela.

Socjologiczne ujęcia oceny efektywności, według J. Szczepańskiego, związane są przede wszystkim z wypełnieniem przez nauczyciela różnych zadań i funkcji społecznych. Może być ona mierzona przygotowaniem ucznia do uczestnictwa i aktywnego udziału w życiu gospodarczym, umiejętnościach pokierowania życiem rodzinnym, rozwiązywaniem problemów bezrobocia itd.

W nowych programach nauczania w rozdziale "Realizacja programu" znajdziemy informacje o nauczaniu zagadnień międzyprzedmiotowych; są tu wskazane nie tylko cele nauczania języka, ale również ogólne cele edukacyjne i możliwości zintegrowania nauczania języka z nauczaniem innych przedmiotów, to znaczy, że naukę języka obcego można powiązać z innymi zagadnieniami szkolnego programu nauczania, wyszukując wspólne tematy i obszary zainteresowań w innych blokach przedmiotowych. W ten sposób nauczyciele mogą opracować zintegrowany program nauczania (np. z językiem polskim, historią, wiedzą o społeczeństwie). W dokumencie określa się szczegółowo zadania, które wiążą się z kształceniem uczniów w zakresie języków obcych. Należą do nich między innymi: rozwijanie poczucia własnej wartości oraz wiary we własne możliwości językowe, zapewnienie kontaktu z językiem obcym poprzez wymianę ze szkołami w innych krajach lub uczestnictwo w programach międzynarodowych, przygotowanie się do samodzielności w uczeniu się języków obcych, rozwijanie w uczniach postawy ciekawości, otwartości, i tolerancji wobec innych kultur.


Obcy - nieznany

Na tle tych stwierdzeń budzi wątpliwość określenie język obcy. Spróbuję to ukazać przez następujący przykład: w każdym zdaniu, w którym jest zastosowany wyraz obcy, proszę go zastąpić wyrazami lub zwrotami językowymi mającymi identyczne lub zbliżone znaczenie, np. nieznany, inny, szkodliwy, niepewny - i przeczytać to samo jeszcze raz. Czy programy nauczania określające cele edukacyjne, treści nauczania, podstawowe założenia metodyczne i techniki pracy na lekcji nie będą brzmiały śmiesznie? Czy zrealizujemy cele założone w programach, czy nasi uczniowie będą mieli pozytywne wyniki z języka nieznanego, szkodliwego, innego, niepotrzebnego? Jakich poziomów osiągnięć możemy się spodziewać? Jak uczeń może czytać, pisać, rozmawiać w języku nieznanym, mieć ocenę bardzo dobrą z języka nieznanego?

Zastanówmy się, czy obcy, tj. nieznany, inny, szkodliwy, obojętny, niepotrzebny itp., może wzbudzić zainteresowanie lub zamiłowanie do czegoś? Czy może spowodować motywację do uczenia się? Jakich pożądanych efektów uczenia się możemy oczekiwać? Niektórzy uznają za nieistotne, jaki wyraz jest zastosowany w odniesieniu do języków obcych, bo wszyscy wiedzą, jak ważna jest we współczesnym świecie znajomość języków obcych. Niemniej każdy zastosowany wyraz powoduje myślenie człowieka, a w zależności od tego - jego zachowanie.

Sprawdziłam, jak słowo obcy kojarzy się uczniom. Zwróciłam się do uczniów ósmej klasy i uczniów liceum ogólnokształcącego, by zajęli się poszukiwaniem istoty znaczenia słowa obcy. Próbowali znaleźć zarówno jego odcienie pozytywne, jak i negatywne. Znaczenia słowa sprowadzali do analizy skojarzeń, jakie ono wywołuje. Skojarzenie jest to związek dwóch słów lub wyrażeń, kiedy pojawieniu się wskutek przypomnienia czy rozpoznania jednego słowa towarzyszy tendencja do wywołania drugiego z nich. W sondażu wzięło udział ponad 100 uczniów. Oto niektóre odpowiedzi dotyczące wyrazu OBCY.

Przykłady z tabeli pokazują, że słowo obcy wywołuje negatywne skojarzenia i negatywne emocje. Fakt ten mogą potwierdzić osoby, które mieszkają w innym kraju, a nie w swojej ojczyźnie i dzięki temu dobrze rozumieją, co znaczy poczucie obcości. Poczucie obcości wiąże się z emocjami negatywnymi i często z agresywnymi zachowaniami. Im bardziej życie danej zbiorowości społecznej jest nasycone niechęcią, wrogością, uprzedzeniami wobec innych, obcych, tym większe istnieje prawdopodobieństwo, że efektem procesów socjalizacyjno-wychowawczych będzie kierowanie się uprzedzeniami wobec pewnych grup ludzi.
 

Analizując synonimy wyrazu obcy, związane z nim emocje i skojarzenia, możemy powiedzieć, że słowo to ma w większości negatywny sens i wywołuje najczęściej negatywne emocje. Wyraz nie musi być ani odbiciem rzeczy, ani konstytucją jej istoty, lecz powinien być w miarę nie zmieniającą się formą utrzymywania sensu rzeczy. Dla człowieka świadomie wypowiadającego słowa każde z nich ma jakieś znaczenie. Słowa są nie tylko motywacją i sygnałem zmiennych zachowań człowieka, lecz także stanowią o sensie myślenia.

Świat, który się zjawia w świadomości człowieka od pierwszych do ostatnich dni jego życia, jest światem pojęć, z którymi się on zgadza lub nie. Człowiek, który nie zastanawia się nad sensem słowa, korzysta z gotowych szablonów językowych, ogranicza swoje horyzonty myślowe. Człowiek znający i rozumiejący słowa kategoryzuje je i systematyzuje w swojej świadomości i wraz z tymi słowami uzyskuje od razu znaczną ilość wiadomości o tym, o czym mówi lub co słyszy.

Jeżeli ponownie przypomnimy sobie główne założenia celów edukacyjnych, treści nauczania, oczekiwane poziomy osiągnięć uczniów, to należałoby zastanowić się nad tym, czy słowo obcy jest wyrazem motywującym do uczenia się języków, czy możemy oczekiwać pozytywnych i wysokich efektów pracy nauczyciela? Jakich poziomów osiągnięć możemy się spodziewać? Z punktu widzenia psychologii możemy tę sytuację wytłumaczyć w następujący sposób: u człowieka wytwarzają się oczekiwania co do mających nastąpić zdarzeń (np. zadania zreformowanej szkoły w nauczaniu języków, programy nauczania) oraz co do wyników własnych czynności, czyli wytwarzają się określone postawy. Rozbieżność między oczekiwaniami a rzeczywistością jest źródłem emocji. Typowym źródłem emocji są bodźce nowe, zewnętrzne, konfliktowe. Człowiek zazwyczaj formułuje oczekiwania (np. osiągnięcia kompetencji językowej na poziomie zaawansowanym) co do oddziaływań (uczyć się pięć godzin tygodniowo, systematycznie, z dużym wysiłkiem, poświęcać dużo czasu w domu). A czego się uczy? Języka nieznanego, niepewnego szkodliwego... Rozbieżność pomiędzy oczekiwaniami a oddziaływaniami powoduje stan niepewności już choćby z powodu emocji, które wywołuje słowo obcy.


Języki międzynarodowe?

Należałoby rozpatrzyć możliwość zastąpienia wyrazu obcy innym okreś-leniem. Można by wybrać wyraz uogólniony dotyczący grupy wszystkich języków według klasyfikacji genealogicznej, geograficznej lub typologicznej; jest 11 oficjalnych języków Unii Europejskiej: angielski, francuski, niemiecki, włoski, duński, niderlandzki, grecki, hiszpański, portugalski, szwedzki, fiński. Może warto zastosować wyrażenia: języki Unii Europejskiej, języki kongresowe lub języki międzynarodowe? Oficjalnie rangę międzynarodową ma sześć języków używanych w ONZ: angielski, francuski, hiszpański, rosyjski, chiński, i ostatnio - arabski. Jeżeli chodzi o języki Unii Europejskiej, to w powszechnym mniemaniu należałoby zredukować ich liczbę do języka angielskiego, francuskiego i niemieckiego. Warto się zastanowić nad tym problemem i zastąpić wyraz obcy innym wyrazem. Jest to propozycja uczniów i nauczycieli, lecz decyzja nie do nich należy.

Jeżeli nie chcemy, by nasi uczniowie mieli taki stosunek do języka obcego, jaki ma rodowity mieszkaniec danego państwa do emigranta, jeżeli nie chcemy, żeby uczniowie mieli takie negatywne odczucia wobec języka, jakie ma obcokrajowiec w innym, nie swoim państwie, należy jak najszybciej rozważyć możliwość zastąpienia wyrazu obcy innym określeniem. Warto się nad tym zastanowić jeszcze i z tego powodu, że nie może być obcym język angielski, jeżeli ma on międzynarodowe znaczenie, jeżeli tym językiem posługują się Unia Europejska, członkowie NATO, jeżeli korzystamy z literatury naukowej, medycznej i technicznej wydanej w tym języku. Zastanawiając się nad psychologicznymi, pedagogicznymi, socjologicznymi i kulturalnymi aspektami efektywności, spróbujmy przeanalizować, czy w stosunku do języka nieznanego, szkodliwego, obojętnego będą się rozwijać zdolności poznawcze, zainteresowania, umiejętności ucznia. Czy może zainteresować ucznia kultura, historia, problem bezrobocia, tradycje, obyczaje państwa, które jest dla niego obce - podobnie jak i jego język?

Swietłana Dubiecka
Stargard