Jak rozmawiać z rodzicami?

Starając się skonstruować listę podstawowych warunków poprawności dialogu edukacyjnego rodziców i nauczycieli (z udziałem uczniów), można postąpić co najmniej w dwojaki sposób: wskazać komponenty dialogu, wymiary i czynniki, które w znaczący sposób świadczą o jego występowaniu w pożądanej postaci, lub skoncentrować uwagę na samej rozmowie i czynnikach przesądzających o jej skuteczności. Wydaje się, że ta druga droga, bez zagłębiania się w labirynty psychologii człowieka, pozwala lepiej wniknąć w warunki przeprowadzenia dobrego dialogu między nauczycielem a rodzicami.

Ogólne warunki związane z przygotowaniem się do rozmowy obowiązują obie strony dotyczą one:

• ustalenia kategorii rozmowy, czyli stwierdzenia czy to będzie rozmowa o charakterze kameralnym (dwuosobowa: nauczyciel - rodzic), czy zbiorowym (nauczyciel - grupa rodziców, grupa nauczycieli - grupa rodziców), o charakterze spontanicznym, czy też kierowanym,
• ustalenia, kto będzie uczestniczyć w tej rozmowie (sami rodzice lub nauczyciele, rodzice i nauczyciele; rodzice, nauczyciele i uczniowie, rodzice i nauczyciele z udziałem jakiegoś eksperta, arbitra etc.),
• określenia tematyki rozmowy, problemów i szczegółowych kwestii dotyczących uczniów, rodziców, nauczycieli, szkoły, rodziny, lokalnego środowiska wychowawczego lub w ogóle edukacji w szerszej skali,
• ustalenia ramowego planu przebiegu rozmowy mającej charakter spotkania kameralnego, zebrania, dyskusji, negocjacji, mediacji,
• nawiązania wstępnego kontaktu z przyszłym rozmówcą,
• rozbudzenia u rozmówcy wewnętrznej motywacji do podjęcia rozmowy i jej kontynuowania; jest to możliwe dzięki zainteresowaniu go tematyką, problemem planowanej rozmowy oraz jej szczególną rangą, ważnością w kontekście funkcjonowania edukacyjnego szkoły czy też rodziny,
• •uzgodnienia terminu, miejsca i czasu trwania rozmowy; nie może tutaj wchodzić w grę jednostronne arbitralne rozstrzyganie,
• przygotowania niezbędnych materiałów pomocniczych (dokumenty szkolne, przepisy prawne dotyczące funkcjonowania szkoły i rodziny, materiały statystyczne, różne wytwory dziecięce),
• zaproszenia w odpowiedni sposób rodziców czy nauczycieli do podjęcia rozmowy, najlepiej bezpośrednio i na płaszczyźnie partnerskiej.

Warunki związane z cechami osobowymi i postępowaniem rozmówców wobec siebie dają się ułożyć w trzy grupy. W pierwszym przypadku są one jakby odpowiedzią na pytanie: jaki poziom kompetencji powinien reprezentować interlokutor? Przede wszystkim ma to być solidny i wiarygodny nadawca. Wielu specjalistów eksponuje ten czynnik; zdaniem S. Miki, nadawca wiarygodny to taki, który jest ekspertem, osobą kompetentną, znawcą tej dziedziny, której dotyczy przekaz. Poza tym ma umiejętność przekazywania swojej wiedzy, czyni to w sposób szybki i pewny.

J. Mellibruda uważa, że na wzrost wiarygodności nadawcy wpływa posiadanie przez niego określonych właściwości. Tymi właściwościami - jego zdaniem - w szczególności będą: jawność intencji nadawcy, przejawy ciepła i życzliwości, solidność nadawcy jako źródła informacji oraz dynamika nadawcy.

Druga grupa czynników jest swego rodzaju odpowiedzią na pytanie: jak odnosić się do interlokutora? Jak go poprawnie traktować? Należy m.in. darzyć go zaufaniem, podtrzymywać i rozszerzać jego zaufanie do nas. K. Łęcki i A. Szóstak podkreślają: ...oczekując obdarzenia zaufaniem, sam musisz potrafić odsłonić się przed drugą osobą, wykazując przy tym sporo taktu... Zaufanie pomiędzy ludźmi sprawia, że ryzyko otwartości staje się łatwiejsze do zniesienia. Z drugiej strony otwarcie zwiększa zaufanie, te dwie rzeczy współdziałają ze sobą, tworząc witalny krąg, który przyciąga ludzi do siebie.

Z otwartością wobec rozmówcy ma się łączyć postawa pomocniczości, ma on mieć świadomość tego, że nadawca chce mu być pomocny w jakiś sposób. Ważną rzeczą jest także uznawanie i poważne traktowanie partnera, należy go w tym stale utwierdzać. Chodzi tutaj także o zachowanie zasady współrzędności między uczestnikami relacji komunikacyjnej, czyli partnerskie traktowanie rozmówcy i przejawianie wobec niego pełnej życzliwości.

O poprawności dialogu - rozmowy rodziców i nauczycieli - przesądzają w znacznej mierze ich właściwości osobowościowe. Pożądane są tutaj takie cechy, jak: panowanie nad emocjami, naturalność, autentyczność, zachowanie wewnętrznego spokoju i cierpliwości, elastyczność w myśleniu i postępowaniu, kreatywność (niepoddawanie się utartym schematom, poglądom, mitom), postawa tolerancyjności wobec występujących różnic osobowościowych, edukacyjnych, społeczno-kulturowych, religijnych, zawodowych, majątkowych itp.

Jakie wymogi socjotechniki prowadzenia rozmowy muszą być spełnione? Dotyczą one w głównej mierze: a) sztuki zadawania pytań, b) udzielania odpowiedzi, wypowiadania się, c) słuchania, odbioru przekazów ustnych.

W analizie komunikacji interpersonalnej wskazuje się na sposób stawiania pytań; dotyczy to: treści pytań, ich rodzaju i liczebności, a także sposobu ich wypowiadania. Treść pytań powinna być czytelna i jednoznaczna, ma dotyczyć tematu, być dostosowana do możliwości percepcyjnych odbiorcy i posiadanej przezeń informacji na dany temat; nie zaleca się zadawania pytań o sprzecznej treści oraz pytań wprost dotykających spraw drażliwych lub zbyt intymnych.

Co do rodzaju i liczebności pytań, zaleca się stosowanie pytań zamkniętych, otwartych, półotwartych - tzw. pytań wyzwalających, stymulujących (Co sądzi pani o moim stanowisku?), a nie tzw. alternatywnych (Czy zgadza się pani z moim stanowiskiem?). Pytania stymulujące nauczyciel może zadawać rodzicom, gdy pragnie otrzymać dodatkowe informacje, umożliwiające głębsze rozpoznanie sytuacji rodzinnej ucznia. Muszą być one odpowiednio umotywowane i nie powinny zaskakiwać rozmówcy. Należy też unikać maniery hermeneutycznej (znajdującej obecnie często wyraz w literaturze pedagogicznej), polegającej na stawianiu interlokutorowi całej serii pytań, przez co rozmowa zatraca swój właściwy charakter i przybiera postać swego rodzaju egzaminu.

W rozmowie rodziców i nauczycieli nie mogą dominować pytania o charakterze diagnostycznym (Jak jest? Dlaczego jest tak, a tak? Co będzie dalej?). Należy też przywiązywać szczególną wagę do samego sposobu wypowiadania pytań: odpowiedni ton głosu, wyrazistość wymowy, tempo mówienia, konstrukcja językowa. Czynność zadawania i wypowiadania pytań należy łączyć z reakcjami odbiorcy, czyli musi występować tutaj tzw. sprzężenie zwrotne umożliwiające upewnienie się, czy nasz przekaz jest zrozumiały i jakie reakcje wywołuje. Inicjowanie sprzężenia zwrotnego należy więc zarówno do nadawcy, jak i odbiorcy komunikatu. Nadawcy daje możliwość udoskonalenia swojego przekazu i osiągnięcia większej precyzji. Odbiorcę czyni znacznie pewniejszym, umożliwiając wyjaśnienie wątpliwości.

Wypowiedź powinny cechować:

• klarowność i jednoznaczność treści, jej dostosowanie do świata znaczeń odbiorcy, czyli jego możliwości percepcyjnych,
• spójność wewnętrzna stwierdzeń, konstatacji (niewystępowanie sprzeczności i rozbieżności),
• wyraźna koncentracja tematyczno-problemowa (ma dotyczyć rozpatrywanego tematu, problemu i związanych z nim szczegółowych kwestii, a nie spraw wykraczających poza te ramy),
• prawdziwość, czyli zgodność z tym, co naprawdę wiemy, jak naprawdę myślimy, czego naprawdę pragniemy,
• czytelność stanowiska, które zajmuje, reprezentuje interlokutor,
• wyważenie zasobu informacji - ani ich zbędny nadmiar, ani też niedosyt,
• kompetencyjność przejawiająca się w wyrażaniu sądów i opinii, w szczególności tych, które wiążą się z kwalifikacjami merytorycznymi.

Jeśli zaś chodzi o intencje i formę wypowiedzi (odpowiedzi), ma przybierać ona nie tylko postać werbalną, ale może być skutecznie wspierana formami niewerbalnymi. Wchodzą tu w grę m.in. kody kulturowe (gestykulacje, sygnały wzrokowe), mowa ciała (gesty, mimika), wystrój zewnętrzny (ubranie), stan emocjonalny, ruchy orientacyjne. Zaleca się harmonizowanie tych dwóch form przekazów informacji, czyli ich pełną zgodność.

Jest też ważne, aby wypowiedź nie przybrała formy pejoratywnie rozumianego dydaktyzmu, moralizowania. M. Łobocki stwierdza, że ...pouczanie, upominanie, ocenianie rozmówcy jest szczególnie niebezpieczne zwłaszcza w rozmowie z dorosłymi, ponieważ są oni wyjątkowo uczuleni na wszelkiego rodzaju narzucanie czy wpajanie im poglądów lub przekonań moralnych. Niechęć do przyjmowania pouczeń wynika z faktu, iż każdy pragnie być nie tyle pouczanym, ile rozumianym.

W literaturze traktującej o dialogu - rozmowie wiele uwagi poświęca się problemowi słuchania, odbioru przekazów werbalnych i niewerbalnych, czyli wypowiedzi i odpowiedzi. Chodzi przede wszystkim o to, aby słuchanie przybrało postać aktywną. W przeciwieństwie do biernego słyszenia (np. dźwięków) - podkreślają K. Łęcki i A. Szóstak - słuchanie jest aktywną i skomplikowaną funkcją percepcyjną, która przy użyciu procesów świadomości organizuje słyszane ciągi dźwięków w znaczenia. Dlatego też, w odróżnieniu od potocznego ujęcia, specjaliści z zakresu komunikacji w skład zjawisk składających się na proces słuchania zaliczają oprócz "słyszenia", obserwację i interpretację mimiki oraz postawy mówiącego, zachęcanie go do "wyrażania samego siebie" i wreszcie zapamiętywanie tego, co zostało powiedziane.

Kluczową kwestią w procesie słuchania jest nie tylko zaangażowanie wszystkich zmysłów, myślenia i pamięci, ale także prezentowanie poważnych intencji, czyli słuchanie nie tylko po to, żeby dokonać oceny naszego rozmówcy lub tylko włączyć się do tej rozmowy, ale przede wszystkim po to, aby samemu się wzbogacić - rozszerzyć swoją wiedzę, poznać i zrozumieć interlokutora, jakiś problem, sytuację dziecka czy też rodzica, nauczyciela, rodziny, szkoły, zbliżyć się do naszego rozmówcy społecznie i emocjonalnie. Dlatego zaleca się całościowe, uważne, cierpliwe, spokojne słuchanie tego, co mówi, co przekazuje drogą werbalną i niewerbalną nasz rozmówca, a unikanie takich sytuacji, kiedy słuchanie przybiera charakter wybiórczy, powierzchowny, niestaranny - wynikający z bagatelizowania rozmówcy, niedoceniania jego kompetencji.

Ostatnia grupa warunków poprawności dialogu - rozmowy nauczycieli i rodziców dotyczy kontekstu przestrzenno-sytuacyjnego i czasowego tej relacji; chodzi tutaj przede wszystkim o:

• odpowiednie miejsce przeprowadzenia spotkań: szkoła, mieszkanie rodziców, mieszkanie nauczyciela, miejsca neutralne (placówka edukacji pozaszkolnej, kawiarnia, park),
• odpowiedni czas: pora dnia, czas trwania spotkania, częstotliwość spotkań; są tutaj możliwe różne rozwiązania, pod warunkiem, że nie będą przez którąkolwiek stronę narzucone lub wymuszone,
• odpowiednie pomieszczenie, przeważnie osobne i gwarantujące pewną izolację.

S. Gerstmann uważa, że pomieszczenie, które przeznacza się na rozmowy ...powinno zapewnić wytworzenie swobodnej atmosfery, spokojnej, ułatwiającej skupienie się i intensywny wysiłek myśli... Bardzo ważne jest, aby u osób rozmawiających wywołać poczucie swoistego odosobnienia od pozostałego otoczenia. Trzeba w tym celu zapewnić dobrą izolację dźwiękową, o której rozmówca powinien wiedzieć, aby nie obawiał się, że ktoś z zewnątrz może przypadkiem usłyszeć to, co mówi.

Dość ważnym warunkiem poprawności i skuteczności rozmowy między ludźmi jest stworzenie pozytywnej atmosfery przez jej uczestników i poważne traktowanie siebie.

Konkludując trzeba zauważyć, że trudno jest w rzeczywistości oddzielić od siebie poszczególne warunki, czynniki, wymogi poprawnej rozmowy, choć omówiliśmy je jako wyodrębnione, jakby niezależne. W rzeczy samej przenikają się one i wzajemnie uzupełniają, odpowiadając naturalnym, codziennym i niecodziennym sposobom zachowania się rozmawiających ze sobą osób.

Mikołaj Winiarski
IBE, Warszawa

1. Gerstmann S., Rozmowa i wywiad w psychologii, PWN, Warszawa 1985.
2. Łęcki K., Szóstak A., Komunikacja interpersonalna w pracy socjalnej, Interart, Warszawa 1996.
3. Łobocki M., Współdziałanie nauczycieli i rodziców w procesie wychowania, Nasza Księgarnia, Warszawa 1985.
4. Mellibruda J., Ja-Ty-My. Psychologiczne możliwości ulepszania kontaktów międzyludzkich, Nasza Księgarnia, Warszawa 1986.
5. Mika S., Psychologia społeczna. wyd. IV, PWN, Warszawa 1982.
6. Rutkowiak J. (red), Pytanie-dialog-wychowanie, PWN, Warszawa 1992.
7. Thomson P., Sposoby komunikacji interpersonalnej, Zysk, Poznań 1998.