Lekcje z humorem

Tymczasem spójrzmy na siebie, a stwierdzimy, że z naszym poczuciem humoru nie jest dobrze. Nie potrafimy i nie uczymy się żyć z humorem, a co gorsze wolimy narzekanie. Dobry humor na co dzień nie jest ogólnie przyjętą normą, a przecież jego znaczenie komunikacyjne, wychowawcze czy terapeutyczne jest naukowo potwierdzone. Jeśli więc uznać, że humor może mieć wartość społeczną, trudno w tym kontekście pominąć szkołę - jako miejsce metodyki prospołeczności.

Niestety, posługiwanie się poczuciem humoru w nauczaniu jest czymś okazjonalnym, a nie prawidłowością pedagogiczną. Konieczne jest zatem zaszczepienie metod posługiwania się humorem w stosunku do uczniów, a także uzasadnione jest poszukiwanie metod kształcenia poczucia humoru i ich wprowadzanie w szkołach wyższych przygotowujących kandydatów do zawodu nauczycielskiego. Zanim te metody zostaną wszechstronnie opracowane, można i trzeba wśród przyszłych i obecnych nauczycieli, jak również wobec uczniów stosować przy każdej okazji podejście z poczuciem humoru - uważa S. Garczyński.

Jest to niewątpliwie słuszny pogląd, bo przecież wśród licznych cech, które powinny wyróżniać wzorowego nauczyciela - nie może zabraknąć poczucia humoru. Oczywiste jest też, że nie ma znaku równości między dobrym humorem a błazenadą, ponieważ musi to być traktowana bardzo serio sztuka wzbogacania podmiotowego dialogu w procesie dydaktyczno-wychowawczym.

Ważne jest więc uświadamianie przyszłym i pracującym już zawodowo nauczycielom, że poczucie humoru w działalności z uczniami winno być ujmowane przez pryzmat świadomie prezentowanego wzoru humanistycznego, a nie stanowić czegoś bardzo niekonwencjonalnego. Nauczyciele powinni wobec tego umieć prowadzić lekcje z humorem.

Wydaje się jednak, że nie ma konieczności wprowadzania na studiach pedagogicznych odrębnego przedmiotu, na przykład pod nazwą "dydaktyka humoru", ponieważ refleksyjny i inspirujący humor powinien mieć swoje miejsce na wszystkich zajęciach. Wystarczy stała troska o kształtowanie postawy humoru, która raz ukształtowana utrzymuje się przez całe życie człowieka.

Cattel i Lubovsky twierdzą, że postawa humoru zależy od: 1) rodzaju konwencji społecznej (są społeczności preferujące postawę humoru humor warszawiaków, paryżan i społeczności obojętne pod tym względem); 2) poziomu inteligencji danej osoby; 3) poziomu wiedzy, rozumienia zjawisk; 4) przeżyć, które jednostka pragnie uczynić "nietykalnymi", treści, których nie dopuszcza do świadomości; 5) przejściowego nastroju, aktualnej siły pragnień czegoś; 6) stosunku do sytuacji, w której ujawniają się bodźce komiczne (np. w czasie audiencji u osoby wysoko postawionej raczej będzie ona unikała recepcji bodźców komicznych); 7) znajomości treści komicznych (Cz. Matuszewicz 1976). Dostrzegamy więc, że humor jest jedną z wielu form odkrywania nas samych. Czy jednak wszyscy jesteśmy tym zainteresowani? Przecież humor nie może być uproszczonym założeniem życiowym, bo wówczas nie jest uzasadnioną racją postępowania wobec świata, ale czymś tylko przypadkowym.

Skoro powiedzieliśmy, że odrębny przedmiot na studiach pedagogicznych podejmujący tę problematykę nie jest konieczny, bo większe korzyści daje szerokie propagowanie i prezentowanie postawy humoru, wydaje się wystarczające rozszerzenie programowych założeń metodyk nauczania poszczególnych przedmiotów szkolnych o treści akcentujące stosowanie humoru w wychowaniu i nauczaniu. A więc, studenci powinni potrafić opracowywać i prowadzić lekcje przez pryzmat humoru, projektować nowe koncepcje zajęć, wykorzystywać w swojej działalności elementy ludyczne, znać różne rodzaje humoru oraz komizmu i traktować je jako środki wychowawcze. Wskazane jest więc na tym tle przedstawienie kilku ogólnych uwag dotyczących wykorzystywania humoru w pracy z uczniami.

Należy przede wszystkim pamiętać, że wychowawcza reakcja śmiechu może się kształtować tylko w sytuacjach, które rzeczywiście zasługują na jej pojawienie się i zastosowanie. Żaden nauczyciel nie powinien przecież pomijać w swojej pracy potrzeby własnej orientacji w zakresie funkcjonowania poszczególnych uczniów - i jeśli jest to pedagogicznie uzasadnione - może ukazywać ich komizm. Jednakże zawsze na pierwszym miejscu winno być poszanowanie osoby ucznia. Na przykład przedstawianie sytuacji rodzinnej danego ucznia czy spraw, których nie jest winien - jako "tematu" do śmiechu może przynieść bardzo negatywne i przykre rezultaty.

Ważną sprawą jest również jakościowy poziom humoru nauczyciela wychowawcy, który musi przejawiać się zawsze w nieobraźliwej formie i trafnym dowcipie, ponieważ jego wykorzystywanie dotyczy rozwijających się osób. W tym znaczeniu nauczycielski humor nie neguje więc wszystkiego, a jedynie ujawnia jakieś zaniedbania uczniów. Jednakże pojawiają się również błędy. Na przykład - uczeń nie odrobił pracy domowej, więc nauczyciel popukał go palcem po głowie, gdy stał zasmucony przy tablicy, mówiąc do niego: "Pozdrawiam cię z pustynnego zakątka". Czy był to udany dowcip? Przecież nie. Ważna jest bowiem nie tylko siła śmiechu, ale też jego miara. Nauczycielom trzeba więc przypominać, że kawały i dowcipy to sól, a nie pokarm.

Warto także zaakcentować taktowność nauczyciela. W humorze wyraża się przecież jego humanizm, pragnienie pomożenia uczniowi w pozbywaniu się mankamentów. Sytuacja sprzyjająca śmiechowi jako reakcji nie może więc absolutnie zawstydzać żadnego ucznia, ponieważ poniżanie jest bardzo słabym pomocnikiem w nauczaniu i wychowaniu. Humor nauczyciela, odkrywający sprzeczności w zachowaniu, ma kształtować cel dążenia ucznia do krytycznej oceny samego siebie, co sprzyja samowychowaniu.

Należy także umieć odpowiadać na dowcip właśnie dowcipem. Poczucie humoru wyraża się nie tylko zdolnością do żartowania, ale też umiejętnością rozumienia i oceny żartów innych. Uczniowie bardzo często sprawdzają poczucie humoru nauczyciela i tu wskazany jest nauczycielski humor taktyczny, nie zaś podkreślanie urzędowego autorytetu.

Dla wszystkich nauczycieli ważne jest więc poszukiwanie odpowiedzi na pytanie - czy można w sobie rozwijać poczucie humoru i jeśli tak, to w jaki sposób? Humor powinien być zarazem szeroko wkomponowany w dydaktykę. Inspirowanie uczniów do własnej twórczości plastycznej czy literackiej uwzględniającej dobry żart, organizowanie szkolnych kabaretów, opracowywanie reguł gier dydaktycznych, pisanie scenariuszy lekcji - a tym samym docenianie wyobraźni uczniów - zasługuje na szczególną uwagę. Skuteczność wykorzystywania humoru w pracy szkolnej będzie większa, gdy w każdej klasie zapanuje rzeczywiście pogodny nastrój, a uczniowie będą optymistycznie oceniać swoje perspektywy wynikające wprost z osiągnięć i możliwości rozwiązywania różnych problemów.


Jarosław Michalski

SPS, Warszawa