Między dyscypliną a przemocą

1. Dyscyplina, podobnie jak i konsekwencja, może być budująca, ale może też być i niszcząca. Mówi się o żelaznej dyscyplinie, czyli takich działaniach, które mogą być dla ucznia bardzo trudne, niekiedy destrukcyjne. Nieprzypadkowo, przedrostek dys znaczy z greckiego: źle, ciężko.
2. Trzeba odróżnić pojęcia dyscypliny i konsekwencji. Konsekwentnym można nazwać takie działanie, któremu przyświeca jakiś długofalowy plan, pewna strategia działania; gdy jej brak - działania stają się niespójne i przypadkowe. Natomiast z pojęciem dyscypliny kojarzone bywają: ostrość, surowość, oschłość, chłód, dystans i preferowanie raczej kar niż nagród. Dyscyplina szkolna oznacza dla wielu schematyzm, drobiazgowość, bezduszność. Działania konsekwentne bywają z reguły lepiej przemyślane; z kolei działania dyscyplinujące stanowią obszar, w którym często dominują emocje i doraźny długotrwały interes. Bywają wszelako sytuacje wyjątkowe, wymagające ostrej dyscypliny i bezwzględnego podporządkowania, na przykład sytuacje zagrożenia życia.
3. Nauczanie i wychowanie trudno uznać za sytuację wyjątkową. Ostra dyscyplina nie powinna zatem mieć miejsca w codziennym życiu szkoły. Powstaje jednak pytanie: czy już samo istnienie przepełnionych klas i szkół-molochów nie narzuca potrzeby utrzymania ostrej dyscypliny? Odpowiedzi mogą być różne, ale o jednym warto stale pamiętać: edukacja to praca z żywym człowiekiem, podmiotem a nie przedmiotem oddziaływań. A osobę ludzką można zrozumieć dopiero dzięki takim pojęciom, jak: wolność, zaufanie, wierność, miłość, otwartość i potrzeba dialogu.
4. Życie szkoły jest w swej istocie pełne sprzeczności. Z jednej bowiem strony mamy do czynienia z potrzebą utrzymania dyscypliny, jeśli nie ostrej, surowej, to umiarkowanej. Z drugiej strony - z poszanowaniem wolności ucznia, szacunkiem dla rodziców, wyrozumiałością i wielkodusznością, tolerancją i życzliwością. Zachowanie umiaru oraz pogodzenie wolności, zaufania i serdeczności - z dyscypliną, jest w pracy nauczycielskiej dowodem najwyższego kunsztu pedagogicznego; jest prawdziwą sztuką!
5. W ferworze codziennego życia często umyka naszej uwadze owa delikatna granica oddzielająca dyscyplinę od przemocy. Przemoc można usprawiedliwiać na różne sposoby i dorabiać doń ideologiczne uzasadnienia, typu: Musiałem się ostro zabrać za uczniów, gdyż wchodzili mi już na głowę. Albo: Nie ma żadnego usprawiedliwienia dla twojego nieróbstwa, a twoje kłopoty osobiste zupełnie mnie nie interesują. Pojęcie przemocy w szkole częściej odnosi się do sfery psychiki. Przemoc psychiczna występuje wtedy, gdy nauczyciel działa podług utartego schematu i formalnych wymagań, nie licząc się ze światem przeżyć dziecka, z jego doświadczeniami i uprzedzeniami, urazami i nadziejami, jego sukcesami i porażkami. Przemoc to nieliczenie się z indywidualnością ucznia, z jego niepowtarzalnością, z całą sferą jego doświadczeń, poglądów i przeżyć.
6. Nauczyciele mówią, że klasy szkolne są zbyt liczne, a to ponoć nie pozwala im na indywidualizację w nauczaniu i wychowaniu. Nauczyciele uważają dość powszechnie, iż warunki zewnętrzne nie pozwalają im na dostrzeżenie indywidualności uczniów. Takie przekonanie, skądinąd zrozumiale, sprzyja jednak, niestety, nieświadomej przemocy. Ta ostatnia - paradoksalnie - może być wynikiem także i bezsilności oraz frustracji samych nauczycieli.
7. Przemoc ma różne twarze i różne postaci. Raz będą to ostre jak miecz słowa wypowiedziane do ucznia nieśmiałego bądź zastraszonego, u którego specjalista rozpozna fobię szkolną. Kiedy indziej będzie to nagminne krzywdzenie niskimi ocenami uczniów zahamowanych, cichych, mających wszakże duży potencjał ukrytych możliwości i twórczych zdolności. Dodajmy nawiasem, iż nauczyciel profesjonalista odkryje ów potencjał zdolności w każdym bez wyjątku uczniu. Kiedy indziej jeszcze będzie to ostre krytykowanie dziecka za błędy ortograficzne i niechlujne pismo; albo też za stałe nieuważnie na lekcjach; podczas gdy zachowania takie - trafnie zdiagnozowane - okazać się mogą objawami dysleksji, nadpobudliwości psychoruchowej lub nerwicy szkolnej.
8. Nauczyciele często uznają swoje racje za bezdyskusyjne! Ale uczniowie też mają swoją wewnętrzną "świętą rację", gdyż to oni na własnej skórze doświadczają przemocy w różnorodnych formach: presji i nacisków, zastraszenia i upokorzenia. Winniśmy wszelako próbować zrozumieć także i nauczyciela, który też ulega stresom i napięciom, zwątpieniom i załamaniom. Ale w ostatecznym rachunku, liczą się konkretne efekty jego pracy, nie zaś jego dobra wola lub własne problemy emocjonalne. To dzieci i młodzież są powierzane jego opiece, a nie odwrotnie! Dlatego widzieć trzeba - obok uczestników olimpiad przedmiotowych, obok laureatów konkursów - cale rzesze uczniów znerwicowanych, zniechęconych do szkoły, dramatycznie zagubionych w świecie ludzi dorosłych; uczniów nie wierzących w siebie ani w swój potencjał zdolności i możliwości twórczych (określanych mianem Inteligencji "A") (por. D.O. Hebb, Podręcznik psychologii, Warszawa 1969).