Efektywność pracy nauczyciela

Etykieta językowa jest dla nauczyciela źródłem wskazówek, które w wyniku inferencji tworzą obraz ucznia. Jest to kategoryzacja, która umożliwia nauczycielowi organizowanie uczniów, kształtowanie przewidywań wobec ich przyszłych zachowań i osiągnięć. Kategorie potencjalnie są niewerbalne i nieświadome, potrzebne jest tylko ich wywnioskowanie z zachowania (Anderson 1991). Ale potem pozwalają na komunikowanie informacji o uczniu innym nauczycielom, uczniom lub rodzicom, a więc mają charakter funkcjonalny. Okazuje się jednocześnie, że przymiotniki, które są określeniami słownymi, denotujące niepożądane właściwości osób lub przedmiotów, zawierają częściej ukrytą negację niż określenia odnoszące się do własności pożądanych.

Aktywność autonomicznego ucznia jest skutecznie kierowana na cel. Wiąże się to z czekaniem, odraczaniem reakcji do czasu uzyskania informacji koniecznej do właściwej i konstruktywnej odpowiedzi. Tacy autonomiczni uczniowie wykazują optymalny i elastyczny dystans, pozwalający żyć w dobrym kontakcie z nauczycielem (L’Abate 1983).

Można wymienić zachowania nauczyciela, które sprzyjają tworzeniu i utrwalaniu oczekiwań. Są to: niecierpliwość w postępowaniu z uczniami, nadmierne stosowanie represji i kar, zachęcanie do zbytniego współzawodnictwa i stałe porównywanie uczniów, pomijanie i niezauważanie słabych uczniów. Uczeń uświadamia sobie różnice poziomu wymagań wobec swoich kolegów. Nauczyciel skraca interakcje ze słabymi. Najczęściej pojawiające się interakcje między nauczycielem a uczniem to: kierowanie, inicjowanie, ocenianie, informowanie, zadawanie pytań, wyrażanie zgody, akceptacja, podporządkowanie do wykonania konkretnej pracy. Ucząc dobrych nauczyciel poświęca im więcej wysiłku niż słabym (Jussim 1991).

Atmosfera w klasie rzutuje na samopoczucie poszczególnych uczniów. Nauczyciel, który dba o to, aby być nie tylko cenionym jako specjalista, ale również jako osoba przyjazna uczniowi, będzie swoim zachowaniem kształtował więzi między uczniami a sobą. Uczniowie pozytywnie postrzegani przez nauczyciela uzyskują wyniki lepsze niż ci, do których stosunek nauczyciela jest negatywny. Dziecko, które przez dłuższy czas jest źle traktowane przez nauczyciela, "wchodzi w rolę" złego ucznia. Jeżeli jest ganione, negatywnie oceniane, stanowi to dla niego źródło nieustannych przykrych emocji. Podejmowane przez dziecko próby przełamania impasu są po prostu nie dostrzegane lub kwitowane ironicznymi uwagami. U ucznia wytwarza się blokada lękowa jako rezultat uogólnionej negatywnej reakcji emocjonalnej. Dzieckiem zaczyna sterować lęk i traci ono kontrolę nad swoim działaniem. Utrudnia to w znacznym stopniu optymalne funkcjonowanie poznawcze i emocjonalne. Nauczyciel natomiast uzyskuje potwierdzenie swoich negatywnych opinii przekazywanych dziecku (Cooper 1979, Poznaniak 1994). Łańcuch zależności powstający w ten sposób wskazuje jednak, że to nauczyciel zapoczątkował przyszłe niepowodzenia ucznia. Ale jest i zależność odwrotna wskazująca, że im bardziej pozytywny jest stosunek do nauczyciela, tym wyższe wyniki w nauczaniu osiąga dziecko.

Powstaje w związku z tym pilna konieczność zwrócenia większej uwagi na zagadnienia wychowania w szkole oraz dotarcie z wiedzą psychologiczną do nauczycieli. Osobowość i postawa nauczyciela wobec ucznia są ważnymi czynnikami rozwoju możliwości dziecka oraz wydajności jego pracy szkolnej przez cały czas pobytu i nauki w szkole.

Zobrazowaniem tej zależności jest przykład dziecka, które nie lubiło nauczyciela i jego przedmiotu, w efekcie uzyskiwało wyniki poniżej swoich możliwości. Wystarczyła zmiana nauczyciela, z którym możliwe było stworzenie pozytywnej więzi i uczeń zaczął uzyskiwać lepsze wyniki, pojawiło się zainteresowanie kiedyś nielubianym przedmiotem.

Jeżeli uczeń postrzegany jest jako zdolny, predestynowany do wysokich osiągnięć, to nauczyciel postara się stworzyć mu możliwości realizowania uzdolnień, ich pobudzania - a zatem stworzy ciepły klimat emocjonalny. Dziecko będzie czuło się pewne siebie, nie będzie spostrzegało żadnego zagrożenia społecznego. Warunki te będą zachęcały ucznia do zademonstrowania swoich umiejętności, będą sprzyjały inicjowaniu przezeń interakcji z nauczycielem, podejmowaniu samodzielnych decyzji dotyczących aktywności poznawczej, usprawnianiu nowych umiejętności, a temu w efekcie towarzyszą lepsze wyniki w nauce szkolnej.

Przeprowadzone przeze mnie badania pozwalają na wysunięcie następujących wniosków: Uczeń przeżywa w trakcie lekcji lęk przed krytyką nauczyciela, ośmieszeniem wobec kolegów. Uczniowie o niskiej pozycji społecznej w klasie (rozumianej jako wynik pomiaru socjometrycznego) osiągają niższe wyniki niż uczniowie o pozycji wysokiej. Ważnym zadaniem wychowawców szkolnych jest także korygowanie niekorzystnej pozycji dziecka w zespole klasowym. Należy pamiętać i o tym, że dla ukształtowania się sytuacji dziecka w zespole rówieśniczym klasy w pierwszych latach nauki duże znaczenie ma również ocena, postawa i zachowanie się nauczyciela w kontakcie z dzieckiem. Dobrze jest, gdy nauczyciel śledzi proces kształtowania się sytuacji dziecka wśród rówieśników i umiejętnie ingeruje w przypadku zagrożenia, gdy uczeń zaczyna być odrzucany emocjonalnie przez kolegów w klasie.

Badania Szukało (1993) wykazały istnienie ścisłego związku pomiędzy postawą wobec szkoły a wynikami w nauce. Większość badanych uczniów wykazała postawy oscylujące na poziomie średnio pozytywnym. Warto więc w trosce o uczniów słabszych popracować nad zmodyfikowaniem ich postaw na korzystniejsze. Zależność tu wykazana działa w oparciu o model dodatniego sprzężenia zwrotnego, tzn. negatywna postawa daje złe wyniki, te z kolei pogłębiają niechęć do szkoły itd. Analogicznie jest z postawą pozytywną, która pracuje na pozytywne wyniki wzmacniając tę postawę.

Nauczyciel tworząc ciepły klimat emocjonalny daje dziecku poczucie bezpieczeństwa i redukuje lęk przed oceną. Uczeń pracujący w takim komforcie psychicznym próbuje sił w publicznym rozwiązywaniu postawionych problemów, lepiej funkcjonuje poznawczo, stawia sobie i nauczycielowi nowe pytania, drąży problemy pod akceptującym okiem nauczyciela rzeczoznawcy. Nie ma obaw przed zabraniem głosu (ani wywoływany, ani spontanicznie).

Współpraca szkoły z domem rodzinnym ucznia pozwala na usprawnienie pracy dydaktycznej i wychowawczej, lepsze poznanie dziecka w środowisku szkolnym i rodzinnym. Rodzicom współpraca pomaga w zrozumieniu i należytym wykonywaniu obowiązków wobec własnych dzieci, w budzeniu poczucia odpowiedzialności za ich wychowanie. Natomiast nauczycielom partnerskie kontakty z rodzicami ucznia pozwalają wniknąć w sytuację życiową dziecka, szybciej mogą poznać ucznia i zastosować właściwe, uzgodnione z rodzicami metody oddziaływań wychowawczych. Zmniejszenie dystansu emocjonalnego jako skutek współpracy rodziców z nauczycielami będzie sprzyjało także wytworzeniu pozytywnej postawy ucznia i pełniejszej realizacji jego możliwości intelektualnych.

Podsumowując przedstawione rozważania, można powiedzieć, że na rezultaty pracy ucznia i nauczyciela wpływa sytuacja społeczna ucznia, atmosfera w klasie, istnienie pozytywnych (lub negatywnych) przekonań wobec ucznia w świadomości nauczyciela, osobisty stosunek ucznia do szkoły, współpraca z rodzicami. Im więcej elementów wiąże się z pozytywnymi emocjami, tym większe jest prawdopodobieństwo, że rozwój dziecka będzie przebiegał optymalnie.


Sylwia Seul

Uniwersytet Szczeciński