www.edukacjaidialog.pl Czasopismo Maj 1995

Wizytacja - inaczej

Chcąc określić cele, które powinny być realizowane przez nadzór pedagogiczny, trzeba najpierw ustalić zadania stojące dzisiaj przed szkołą.

Efektywny system szkolnictwa winien zaspokajać potrzeby społeczeństwa. Taką potrzebą jest dziś niewątpliwe wyposażenie młodych ludzi w niezbędne w nowej rzeczywistości umiejętności, przygotowanie do życia tu i teraz, a także wszechstronny rozwój osobowości ucznia. W szkole powinno się uczyć samodzielności, umiejętności podejmowania decyzji, odwagi w stawianiu pytań i poszukiwaniu odpowiedzi.

Takie oczekiwania wobec szkoły przejawia dziś sama młodzież. By sprostać tym zadaniom, nasz system oświaty wymaga głębokich zmian. Instytucje sprawujące nadzór nad szkołami mają obowiązek włączać się w nie i inicjować przeobrażenia w szkolnictwie. Inspiracja do innowacji powinna być głównym, obok nadzorowania i przestrzegania prawa oświatowego, zadaniem wizytatorów.

Dostrzegając potrzebę takich zmian, w Kuratorium Oświaty w Szczecinie opracowano program "Nadzór pedagogiczny w nowoczesnym środowisku szkolnym" i w roku szkolnym 1993/94 wprowadzono do realizacji w Delegaturze Kuratorium w Nowogardzie.

Oto dwa główne założenia programu:

Wizytowanie szkoły i diagnozowanie efektów jej pracy.
Inspirowanie nauczycieli do działań innowacyjnych mających na celu tworzenie modelu szkoły, której głównym zadaniem powinno być przygotowanie uczniów do życia w nowej sytuacji społeczno-gospodarczej.

I jeszcze w czterech punktach założono następujące cele:

Zmienić sposób oceniania pracy szkoły tak, by możliwe było otrzymanie odpowiedzi:


-				w jaki sposób szkoła zrealizowała cele założone w planie pracy?
-				jakie rzeczywiste efekty pracy można zaliczyć do osiągnięć szkoły?

Spowodować, by realizacja punktu 1 prowadziła do samooceny pracy szkoły, a w konsekwencji do doskonalenia jej pracy.
Opracować i zastosować w ramach nadzoru pedagogicznego zbiór narzędzi pomiarowych do badania rzeczywistych efektów pracy szkoły.
Pomagać w przygotowaniu i wdrażaniu działalności innowacyjnej w systemie oceniania pracy ucznia oraz wprowadzeniu do programu nauczania i wychowania wiedzy i działań praktycznych dotyczących ekologii i samorządności.

Czego się spodziewaliśmy po realizacji tak sformułowanych celów?

nastawienia osób kontrolujących na pełne poznanie życia szkoły,
wypracowania skutecznych metod diagnozowania pracy szkół w ramach wizytacji prowadzonych przez nadzór pedagogiczny,
zwrócenia większej uwagi w procesie planowania na konkretyzację, realność i wymierność celów i zadań, a w konsekwencji na realizację zaplanowanych działań i osiąganie zamierzonych efektów,
uzyskania możliwości porównania osiągniętych wyników i opracowywania realnych norm oraz wzorów służących do porównań w procesie kontroli i samokontroli,
traktowania szkoły jako miejsca samorealizacji uczniów i nauczycieli;
zwiększenia aktywności i pozytywnej motywacji w zakresie uczenia się,
lepszego przygotowania młodzieży do rozwiązywania aktualnych problemów życia społecznego,
zwiększenia udziału rodziców w życiu szkoły.

Planując wizytację jako badanie efektów pracy szkoły, należało ustalić obszary, na których podstawie można określić efektywność szkoły. Prawidłowo prowadzona obowiązkowa dokumentacja i formalna realizacja programów nauczania jest obowiązkiem dyrektora i nauczycieli i nie może być głównym miernikiem poziomu pracy szkoły. Wnioski i spostrzeżenia na ten temat winny być formułowane na podstawie obiektywnych badań i bezpośredniej obserwacji życia szkoły. Uwzględniając powyższe założenia, a także uwagi i propozycje dyrektorów, przyjęto, że diagnozą zostaną objęte cztery obszary:

Poziom dydaktyki w szkole.
Stopień akceptacji szkoły przez uczniów.
Wpływ rodziców na poziom pracy szkoły.
Działalność innowacyjna - wszystkie placówki objęte "wizytacją inaczej" założyły w swoim planie i opracowały programy działań innowacyjnych.

Kontrolując poziom dydaktyki przeprowadzono badanie wyników nauczania z dwóch przedmiotów - jednego wybranego przez szkołę, drugiego zaproponowanego przez wizytatorów. Interesowała nas zarówno skuteczność nauczania, jak i zgodność szkolnych ocen z wynikami osiągniętymi w badaniu, a także poziom wiedzy uczniów. Dokonano analizy wyników egzaminów wstępnych do szkół ponadpodstawowych, jak również udziału i wyników w konkursach i olimpiadach. Przeprowadzono analizę nauczania jednego wybranego przedmiotu w tym roku szkolnym było to wychowanie fizyczne.

Efektywność nauczania niewątpliwie w dużym stopniu zależy od stopnia akceptacji szkoły przez uczniów, od tego, czy uczeń czuje się podmiotem wszelkich działań podejmowanych przez szkołę. Dlatego w badaniach interesowały nas oczekiwania uczniów w stosunku do szkoły i stopień zaspokojenia oczekiwań. Pytaliśmy o motywację do nauki, o to, co w swojej szkole cenią, a co chcieliby zmienić.

Ważnym narzędziem w badaniu była ankieta przeprowadzona wśród uczniów, rodziców i nauczycieli. Źródłem informacji o wewnętrznej atmosferze szkoły, o relacjach między nauczycielami i uczniami, między nauczycielami a dyrektorem był arkusz obserwacji opracowany przez wizytatorów prowadzony przez cały rok w trakcie kolejnych pobytów w szkole. Inny arkusz obserwacji dotyczył estetyki szkoły i jej otoczenia. Dokonano wszechstronnej analizy realizacji obowiązku szkolnego.

W demokratycznym społeczeństwie prawidłowe funkcjonowanie szkoły nie jest możliwe bez udziału rodziców. W przeprowadzonej wśród uczniów ankiecie postawiono pytanie o oczekiwania w stosunku do szkoły, o udział rodziców w określaniu kierunków pracy i w planowaniu zadań, a także o opinię na temat aktualnego poziomu placówki.

Przeprowadzając wizytację szkoły polegającą na diagnozowaniu efektów jej pracy, zaplanowano pobyt wizytatora i udział w różnych formach pracy szkoły średnio raz w miesiącu. Była to obecność na zajęciach lekcyjnych, uczestnictwo w uroczystościach i imprezach szkolnych, a także udział w roli obserwatora w posiedzeniach rad pedagogicznych podsumowujących pracę szkoły (za semestr, rok szkolny). W czasie pobytów w szkole dokonywano kontroli obowiązującej dokumentacji szkolnej, a wszelkie niedociągnięcia w tym zakresie, jeśli się pojawiały, eliminowane były na bieżąco.

Realizując drugie założenie - inspirację do innowacji - zaplanowano działania w dwóch kierunkach:

psychoedukacyjne wsparcie nauczycieli,
pomoc w przygotowaniu i wdrażaniu zmian w zakresie systemu oceniania oraz wprowadzaniu elementów edukacji ekologicznej.

Dla wzmocnienia motywacji nauczycieli do podejmowania działań nowatorskich objęto ich doskonaleniem w zakresie psychoedukacji. Przeprowadzono seminaria i warsztaty pod nazwą "Jaka ma być polska szkoła" oraz "Myśleć inaczej". Równolegle prowadzono doskonalenie w edukacji systemu oceniania i ekologii. Działaniami tymi objęto nauczycieli i dyrektorów szkół.

Warunkiem powodzenia tych zamierzeń było zaangażowanie i zdolność do twórczej pracy wszystkich stron, tzn. nauczycieli, dyrektorów szkół, wizytatorów, a także osób prowadzących zajęcia.

W wyniku tych przedsięwzięć w dziesięciu szkołach z rejonu delegatury w Nowogardzie zostały opracowane i wprowadzone programy innowacji pedagogicznych. Zmiana systemu oceniania polegająca na odejściu od ocen cyfrowych na rzecz opisowych, wyrażonych między innymi w postaci listu do uczniów i rodziców, a także arkuszy umiejętności i osiągnięć, spowodowała pozytywne zmiany w stosunku do nauki i szkoły. Motywacją do nauki stała się naturalna ciekawość dziecka, zainteresowanie tym, co się dzieje na lekcji, a nie obawa przed oceną. Zmiana metod pracy i postaw nauczycieli wpłynęła także pozytywnie na stosunek rodziców do szkoły, do poszczególnych pedagogów. Działania z dziedziny ekologii rozwijają przede wszystkim świadomość ekologiczną dzieci i młodzieży, tworzą silniejszą więź ze środowiskiem, uczą dbałości o otoczenie.

Materiał uzyskany w wyniku prowadzenia "wizytacji inaczej" daje obiektywną informację na temat, jaki jest poziom pracy szkoły, jak są realizowane jej statutowe zadania. Wiedza uzyskana w wyniku takiej diagnozy stwarza możliwość analizy pracy placówki zarówno przez nadzór pedagogiczny, a także, a może przede wszystkim, przez radę pedagogiczną. Pozwala dokonać samooceny, a tym samym - zaplanować i podjąć doskonalenie, określić zadania na najbliższe lata.

Przy takiej metodzie wizytowania zmieniła się również rola wizytatora i sposób postrzegania go przez pracowników szkoły. Jego obecność dostrzegają uczniowie i rodzice. Wizytator nie jest już tym, który tylko szuka niedociągnięć, lecz raczej pomaga je eliminować, inspiruje do twórczej pracy.

Realizacja zaprezentowanego sposobu sprawowania nadzoru pedagogicznego wymaga spełnienia kilku warunków:

Jeżeli wizytacja szkoły ma polegać na badaniu efektywności, to wydaje się zasadne pozostawienie dyrektorowi pewnej swobody w wyborze sposobu sprawowania nadzoru pedagogicznego w swojej placówce. Od dyrektora na leży wymagać określonych efektów, a nie założonych metod pracy. Ważnym zadaniem dyrektora powinno być tworzenie warunków do doskonalenia się poszukującym, twórczym nauczycielom, stwarzanie możliwości wprowadzania nowatorskich rozwiązań pedagogicznych, a także inspirowanie do takich działań.
W takim systemie nadzoru pedagogicznego optymalna liczba to 10-12 szkół dla jednego wizytatora.
Najważniejszy jest jednak dobór odpowiedniej kadry w nadzorze. Muszą to być pracownicy o bardzo wysokich kwalifikacjach merytorycznych, przejawiający inicjatywę w poszukiwaniu nowych, doskonalszych metod pracy, nastawieni na ciągły rozwój swych umiejętności. Potrzebny jest także system doskonalenia wizytatorów, stwarzający możliwość poznania różnych systemów oświatowych, różnorodnych metod zarządzania i kierowania oświatą. Ponieważ ostatecznie wszystko zależy od ludzi, przede wszystkim w ich rozwój należy inwestować. Istotnym czynnikiem są również warunki finansowe, które do pracy w nadzorze powinny zachęcać najlepszych nauczycieli i dyrektorów.

Ludmiła Klessa

Delegatura KO, Nowogard

Maj 1995