Myślę, więc jestem. Makiawelizm

Pochodzi on od nazwiska włoskiego myśliciela i historyka Nicolo Machiavellego żyjącego na przełomie XV/XVI wieku, autora sławnego dzieła zatytułowanego Książę. Czymże zasłużył sobie ów pisarz na tak trwałą pamięć i tak negatywne skojarzenia, na przypisywanie mu pochwały dla braku zasad moralnych w polityce?

Epoka, w której żył Machiavelli charakteryzowała się dominacją "rzemieślniczego" sposobu myślenia o świecie. Ludzie znali "przepisy" na wznoszenie budowli, na wytwarzanie rozmaitych rzeczy i urządzeń. Nie interesowali się zbytnio zasadami rządzącymi światem przyrody, poszukiwaniem praw, które znamy dziś jako prawa fizyki, chemii, mechaniki itp. Umieli powtarzać i przekazywać przepisy na sporządzenie tego lub owego, co ludziom do życia było potrzebne, i to im wystarczało. Jedna wszakże dziedzina ich życia była z tego sposobu myślenia wyłączona - polityka, władza, organizacja społeczeństwa. Tu obowiązywały zasady teokratyczne, władza pochodziła od Boga, monarcha był jego pomazańcem, porządek społeczny sankcjonowała religia.

Dziełem Machiavellego było przeniesienie rzemieślniczego sposobu myślenia na sferę polityki. Sporządził on zestaw przepisów na zdobycie władzy, jej sprawowanie, utrzymywanie i utrwalanie. Doradzał władcy, kiedy ma być skąpy, a kiedy hojny. Sugerował, by okrucieństwa popełniać za jednym zamachem, dobrodziejstwa zaś dawkować. Rozważał także, w jaki sposób działać w zdobytym właśnie państwie, którego obywatele przywykli do wolności: zniszczyć je całkowicie, ustanowić w nim siedzibę nowego władcy, czy też oprzeć się na miejscowej oligarchii, która sama skutecznie utrzyma porządek w państwie. Formułował zatem przepisy na urządzanie państwa niczym przepisy na budowę fortyfikacji (o których przydatności też się zresztą wypowiadał). Nie interesowały go natomiast zasady, prawa i wartości właściwe życiu społecznemu istot ludzkich.

W ten sposób Machiavelli politykę włączał w ramy tradycyjnego, średniowiecznego myślenia, a zarazem wydobywał z ram sakralnych, teokratycznych, religijnych, traktując ją jako autonomiczną sferę ludzkich działań, zależną jedynie od sprawności ludzi. Tym samym zaś zapowiadał, zbliżający się już, renesansowy sposób myślenia o świecie spraw ludzkich.

Od Machiavellego zatem rozpoczyna się nowożytna, europejska myśl polityczna ze wszystkimi jej problemami i perturbacjami. Poszukiwano tedy zasad, praw i wartości rządzących życiem społecznym (prawa naturalnego, stanu natury, wartości wolności, równości, indywidualizmu). Analizowano także środki i narzędzia najskuteczniej służące sprawnemu kierowaniu państwem. Popadano w jedną bądź drugą skrajność, szukano harmonii i równowagi między zasadami a sposobami, narzędziami skutecznego działania. Wykształciły się utopie społeczne i totalitarne systemy władzy, rozwinęła się koncepcja demokracji liberalnej odwołującej się do zasady wolności obywatelskich oraz do reguły samoregulacji ekonomicznej i społecznej.

Pierwszym krokiem na tej drodze był Książę Machiavellego. Oddzielając środki od celów, przepisy od zasad, naraził się tym wszystkim, którzy głosili prymat zasad i celów. Uświadomił nam zarazem dylemat, przed którym stoimy po dzień dzisiejszy: jak działać skutecznie a zarazem słusznie, politycznie i etycznie, jak wygrać wybory, a zarazem jak zrealizować przedwyborcze obietnice, jak zyskać poparcie ludzi nie oszukując ich.

Sądzę więc, że Machiavelli zasłużył na wdzięczniejszą pamięć aniżeli ta zawarta w stereotypie makiawelizmu.


Andrzej Kołakowski

Uniwersytet Warszawski