Wychowawcy własnych dzieci

Wychowanie dziecka, kierowanie procesem jego rozwoju, Korczak traktował jako wysiłek poznawczy, opierający się na analizowaniu przez wychowujących własnych myśli i odczuć wywołanych kontaktem z dzieckiem. Czuwając nad rozwojem dziecka - człowieka o określonej indywidualności - wychowujący ma możliwość doskonalenia własnego wnętrza.

Korczak uznał swój utwór Dziecko w rodzinie za niedokończony, za niemożliwy do dokończenia: ciąg dalszy dopisze każda matka, snując w kontekście przeczytanego tekstu refleksje nad sobą oraz dzieckiem. Wartość rozważań wychowującego nad własnym zachowaniem oraz nad dziecięcymi potrzebami polega na tym, że stanowią one podstawę pracy wychowawczej, czynią oddziaływanie wobec dziecka konkretnym, planowym, skutecznym i twórczym.


Czy sugestie wychowawcze Janusza Korczaka są dostrzegalne w postawach współczesnych rodziców wobec dzieci? Szukając odpowiedzi na to pytanie, opracowałam ankietę dla rodziców uczniów szkoły podstawowej. Wypełnili ją anonimowo rodzice ósmoklasistów oraz czwartoklasistów.

Wypełnianie I części ankiety (6 punktów) polegało na wybraniu spośród trzech jednej odpowiedzi, która najadekwatniej - zdaniem rodziców - nawiązuje do ich roli matki lub ojca.

Wypełnianie II części (6 punktów - w każdym jeden podpunkt nie wskazujący konkretnej odpowiedzi, lecz wymagający sformułowania innej opinii niż zaprezentowane sądy) służyło określeniu rodzicielskich umiejętności obserwowania własnego dziecka oraz stosunku respondentów do rodziców, którzy ich wychowali.

Część III, opinia o ankiecie (składająca się z 5 podpunktów z gotowymi odpowiedziami), miała dostarczyć informacji o zdolności rodziców do autorefleksji, będącej jednym - zdaniem Korczaka - z wyróżników rozumnego wychowania.

W ankiecie zostały poruszone sprawy, którymi interesował się Korczak, analizując sytuację wychowawczą w rodzinie. Wśród zasugerowanych odpowiedzi były takie, które podzielał autor pracy Dziecko w rodzinie. Oto informacje i wnioski, które zebrałam w trakcie opracowywania poszczególnych części ankiety.


20% rodziców ósmoklasistów i 12% rodziców czwartoklasistów uważa, że zawsze postępuje słusznie - nie przyznają się oni do jakichkolwiek rozterek wychowawczych. Być może jest to teren dogmatyczny, który scharakteryzował Korczak w utworze Dziecko w rodzinie: rodzice, żądając bezwzględnej realizacji swoich poleceń, tłumią indywidualność dzieci i wdrażają je do bierności życiowej.

Pozostali rodzice odczuwają wątpliwości dotyczące słuszności własnych reakcji na niewłaściwe zachowanie dziecka, jednak niemal wszyscy podkreślają sporadyczność takich odczuć. Nikt z rodziców ósmoklasistów nie sądzi, że istotą wychowania jest stosowanie zakazów; 8% rodziców uczniów klas czwartych udzieliło odpowiedzi twierdzącej. Jednak 14% rodziców uczniów klas ósmych uważa, że wychowywać to karać za niewłaściwe postępowanie. Podobnego zdania jest 7%, rodziców uczniów klas czwartych.

Przeszło 85% wszystkich badanych uważa, że wychowanie polega na dążeniu do poznawania cech psychicznych i fizycznych dziecka - podzielają zatem pogląd Janusza Korczaka. Prawie nikt z obu grup ankietowanych nie przyznaje się do bezradności ogarniającej ich w okresie wychowywania dziecka. 14% rodziców ósmoklasistów i o połowę mniej rodziców czwartoklasistów wskazuje na złość z powodu nieposłuszeństwa dziecka jako uczucie towarzyszące wychowaniu.

32% rodziców ósmoklasistów i 50% rodziców czwartoklasistów kojarzy wychowanie z odczuciem radości. Prawdopodobnie źródłem tej radości jest mała liczba sytuacji konfliktowych lub ich skuteczne rozwiązywanie. Prawie połowa wszystkich ankietowanych stwierdza, że kontakt z dzieckiem wyzwala w nich refleksję nad słusznością własnego zachowania - ci rodzice, zgodnie z sugestiami Korczaka, podlegają więc samowychowaniu.

91% wszystkich badanych informuje, że zetknęło się z literaturą o wychowaniu w rodzinie i uważa te pozycje za pożyteczne. 9% przyznaje, że nie przeczytało nic na ten temat. 9% rodziców ósmoklasistów nie wie, co uznać za ważniejsze: kształtowanie charakteru dziecka czy zdobywanie przez nie wiedzy w szkole. Nikt z rodziców czwartoklasistów nie ma tych wątpliwości. Tylko 9% wszystkich badanych uważa, że ważniejsze jest kształcenie dziecka. 82% respondentów I grupy i 92% II grupy uznało za ważniejsze kształtowanie charakteru dziecka - podzieliło więc pogląd Korczaka. W obu grupach ankietowanych nie ma rodzica, który nie słyszałby o tym wychowawcy. Jednak większość (72%) ma o nim niewiele informacji.


Z analizy I części ankiety wynikają następujące wnioski:

 

Z opracowania II części ankiety wynika, że tylko rodzice ósmoklasistów (5%) uważają, że efekt wychowania zależy od szkoły. 9% tej grupy oraz 36% rodziców czwartoklasistów nie umiało wskazać decydującego wpływu. 86% badanych rodziców uczniów klas ósmych i 64% rodziców uczniów klas czwartych uważa, że efekt wychowania zależy od rodziców.

56% rodziców ósmoklasistów i 64% rodziców czwartoklasistów stwierdza, że ich stosunek do własnego dziecka nie różni się od stosunku rodziców do nich. Ci, którzy są innego zdania, wskazują na różnice świadczące o bliższym kontakcie z dziećmi (poświęcanie dzieciom więcej czasu, więcej wyrozumiałości i swobody).

36% rodziców uczniów klas ósmych i 63% rodziców uczniów klas czwartych nie potrafi wskazać zalety, którą zawdzięcza sposobowi wychowania w domu. Ci, którzy to robią, wymieniają najczęściej uczciwość, szczerość, życzliwość, odpowiedzialność, pracowitość.

82% rodziców ósmoklasistów i 92% rodziców czwartoklasistów nie wskazuje swojej wady, którą uważa za skutek wychowania w domu rodzicielskim. Pozostali wymieniają łatwowierność, pesymizm, brak wiary we własne siły.

55% respondentów z grupy I i 72% rodziców czwartoklasistów nie widzi różnicy między własnym dzieckiem a jego rówieśnikami. 2/3 rodziców, którzy odmiennie postrzegają w grupie rówieśniczej swoje dziecko, wymieniają jego wady: nieufność, skrytość, podatność na wpływy, nerwowość, nieśmiałość, niesystematyczność, niechęć do nauki, skłonność do kłamstwa; 1/3 wskazuje na zalety, takie jak: prawdomówność, szczerość, życzliwość, ambitność, pracowitość.

Wśród zasugerowanych pięciu odpowiedzi, zawartych w ostatnim punkcie II części ankiety, była i ta, którą w książce Dziecko w rodzinie Korczak przedstawił jako swoją metodę wychowawczą Okazuje się, że została ona wybrana przez 36% rodziców ósmoklasistów i 72% rodziców czwartoklasistów.


Z analizy II części ankiety wynikają takie oto spostrzeżenia:

1.			Większość rodziców uznaje, że to właśnie na nich spoczywa odpowiedzialność za wychowanie dziecka.
2.			Większość badanych wymienia swoje zalety, a nie wady, jako efekt wychowywania przez rodziców.
3.			Obserwowanie własnego dziecka nie jest umiejętnością opanowaną przez rodziców w stopniu zadowalającym.
4.			Metoda wychowawcza Korczaka znajduje akceptację i zrozumienie wśród rodziców.

III część ankiety, badająca odczucia rodziców wywołane faktem zastanawiania się w czasie jej wypełniania nad własnymi doświadczeniami rodzicielskimi, zawierała odpowiedzi zainspirowane tekstami Korczaka na temat wychowania w rodzinie.

Okazuje się, że 25% rodziców ósmoklasistów i 20% rodziców czwartoklasistów nie przywiązuje wagi do świadomego kierowania procesem wychowania dziecka: ankieta nie wywarła na nich żadnego wpływu. Nikt z badanych rodziców ósmoklasistów nie uznał za najważniejsze przeczytanie mądrej książki o wychowaniu w rodzinie; uczyniło to 12% rodziców czwartoklasistów.

Natomiast 57% wszystkich respondentów uznało za najważniejsze uświadomienie sobie, że wychowanie dziecka jest dla nich najważniejszym zadaniem w życiu. Na uwagę zasługuje fakt, że właśnie ta spośród wszystkich odpowiedzi zasugerowanych w III części ankiety najpełniej wyrażała intencje Janusza Korczaka dotyczące kształtowania świadomości wychowawczej rodziców.

Wyniki przeprowadzonego badania świadczą o tym, że ankietowani uświadamiają sobie prawdę, którą swojemu pokoleniu przekazywał Korczak: najważniejsze w życiu rodziców jest rozumne wychowanie dziecka.


Irena Kotwicka

WSPS,Warszawa