Twoje prawa i wolności

Na początku roku szkolnego odbyły się trzydniowe zajęcia wyjazdowe dla uczniów klas VI-VIII jednej z państwowych szkół podstawowych. Nie ujawniam jakiej, gdyż doszłam do wniosku, że naruszyłabym prawo do prywatności. Celem zajęć było przekazanie uczestnikom umiejętności i wiedzy niezbędnej w demokratycznym społeczeństwie.

Program "Twoje prawa i wolności" wypełniał lukę w państwowych programach edukacyjnych: rozszerzał w znacznym stopniu przedmiot wiedza o społeczeństwie. Był atrakcyjną formą godzin wychowawczych. Zajęcia sprzyjały nauce demokratycznych form współżycia w grupie, rozwijały samorządność wśród dzieci.

Podstawą programu były ćwiczenia i inne atrakcyjne techniki nauczania: gry symulacyjne, zabawy dydaktyczne, praca z tekstem. Zajęcia prowadzili wykładowcy z Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka: mgr Katarzyna Koszewska i mgr Marzena Rafalska.

Na początku zostały ustalone zasady pracy; przyjęto je w sposób demokratyczny. Dzieci przede wszystkim podkreśliły punkty:

 

Dużo emocji wzbudziła ankieta dotycząca podejmowania decyzji zgodnych z prawami człowieka (w szkole). Dzieci reagowały bardzo żywiołowo, a co najważniejsze wszystkie grupy udzieliły bezbłędnej odpowiedzi (w przeciwieństwie do dyrektorów szkół).

Podstawy filozoficzne praw człowieka, pojęcie godności ludzkiej, prawo natury, rozróżnianie pojęć: prawo wolność, sprawiedliwość - to zagadnienia, które okazały się najtrudniejsze do zrozumienia dla tej grupy wiekowej. Wyeksponowanie indywidualności ludzkiej sprzyjało lepszym efektom. Wykładowcy posłużyli się tekstami z literatury (H. Hesse, Z. Herbert, E. Stachura), które są bliskie młodzieży w tym wieku. Pomocna okazała się również muzyka i teksty musicalu "A jednak" Mariusza Kozubka i Anny Walusiak oraz zabawy integrujące grupę (np. "Kamienie"). Uczniowie kojarzyli prawa człowieka z ONZ, Pokojową Nagrodę Nobla, wojną w Rwandzie, UNICEF, Komitetem Helsińskim, szkołą...

Dobre efekty dała praca z tekstem Prawa i wolności - komu przysługują i czego dotyczą? (autor E. Suska - Kształcenie obywatelskie, CODN). Metoda seminaryjna zachęcała uczniów do zadawania pytań nauczycielowi i sobie wzajemnie. Uczestnicy prezentowali swoje punkty widzenia, zmuszeni byli do krytycznego myślenia, pogłębili zrozumienie pojęć, wartości i problemów. Okazało się, że sprawniej pracują na materiale konkretnym niż wśród symboli i abstrakcji.

Uzasadnianiu praw człowieka służyła zabawa w mini społeczeństwo z despotycznym władcą, który nadawał i odbierał prawa swoim poddanym. Dzięki odwołaniu się do emocji dzieci (co czułeś w tej sytuacji?) grupa wyciągnęła wniosek, że prawa człowieka są wieczne, niezbywalne, nienaruszalne żadna władza nie może ich człowiekowi odebrać.

Ciekawe doświadczenie pedagogiczne, to indywidualne i grupowe uzupełnianie zdań: "W domu mam prawo...", "W szkole mam prawo...", "Jako człowiek mam prawo...". Uczniowie mówili o prawie do miłości, wypoczynku, czasu wolnego, wychowania przez rodziców, bezpieczeństwa socjalnego. Nie zwrócili uwagi na przemoc fizyczną i psychiczną. Wydaje mi się, że jest to wynikiem w wielu przypadkach systemu wychowawczego w rodzinie, w którym karanie dziecka biciem uważa się za normalne, zaś autorytet dorosłych wyrasta z lęku a strachu przed nimi.

Zajęcia dotyczące historii praw człowieka pokazały, jak rodziła się współczesna koncepcja. Uczestnicy zajęć zapoznali się z najważniejszymi dokumentami dotyczącymi praw człowieka oraz interpretowali wybrane zapisy prawne określające prawa i wolności. Szczególną uwagę zwrócono na umiejętność czytania tekstów źródłowych. Interesującym ćwiczeniem było układanie przez dzieci własnej konstytucji. Członkowie grup mieli za zadanie wybrać do konstytucji prawa, które powinny się znaleźć w tym akcie. Najwięcej głosów padło na prawo do życia, prawo do szczególnej opieki za strony państwa dla matek i dzieci oraz prawo do ochrony przed skutkami bezrobocia. Dalej było zagwarantowanie prawa do nauki, rzetelnego procesu sądowego i wolności osobistej.

Taka kolejność jest wynikiem tego, że większość dzieci pochodzi z rodzin pozostających na zasiłku dla bezrobotnych. Szczególnie trudną sprawą okazało się jasne określenie granic praw człowieka. W tym celu, w pierwszym dniu warsztatów, poszerzono program o zajęcia z komunikacji społecznej oraz asertywności. Pozwoliło to rozbudzić uczucie empatii, nauczyło dobrego komunikowania się, szanowania praw swoich oraz drugiego człowieka.

Zajęcia te przeprowadziliśmy głównie metodą zabaw i gier symulacyjnych, co w dużym stopniu zintegrowało grupę. Podkreślałyśmy związek pojęcia tolerancja z pojęciem empatia (współodczuwanie, współzrozumienie). W trakcie dyskusji okazało się, że wielu uczniów, którzy sądzili, że są tolerancyjni, nie chciałoby mieszkać z Murzynem i nie mogło znaleźć racjonalnego uzasadnienia swojego stanowiska. Pojawił się termin nieznany dzieciom - uprzedzenie.

Zabawa "Lektor", "Fakty i opinie", bajka "O Czerwonym Kapturku" opowiedziana z perspektywy wilka uświadomiła uczestnikom zajęć, że prawda jest pojęciem wieloskładnikowym, że tam, gdzie jest mowa o opiniach, sądach, wartościach obowiązuje nas kryterium tolerancji. W społeczeństwie demokratycznym zaś spieramy się na temat faktów. Dzieci wiązały to z sytuacją w Polsce, z dyskusjami prowadzonymi w Sejmie i w Senacie. Uczniowie nie mieli problemów z odpowiedziami na pytania zawarte w tekście dotyczącym mniejszości narodowych.

Największą trudność stanowiło zrozumienie pojęcia stereotyp. Prawie wszystkie dzieci uważały, że większość Cyganów to przestępcy i oszuści, zaś typowy Cygan nie potrafi uczciwie zarobić ani złotówki. Dodam, że nie miały żadnych doświadczeń ani kontaktów z Cyganami.

Analizując zapisy aktów chroniących prawa człowieka, dzieci rozważyły różne możliwe sposoby egzekwowania praw, takie jak: zwrócenie się do niezawisłego sądu, do Rzecznika Praw Obywatelskich, wniesienie skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, do niezależnych organizacji pozarządowych broniących praw człowieka, ewentualnie - założenie takiej organizacji. Ćwiczenia warsztatowe: "Sytuacja: gdy broniłem swoich praw, co mi w tym pomogło?" (ja - inni) pozwoliły uczestnikom zaangażować się osobiście w temat.

Przygotowanie i prezentacja scenek z życia szkolnego, przedstawiających sytuacje łamania praw dziecka (ucznia), były okazją do znakomitej zabawy, formą odreagowania wcześniejszych emocji, refleksją na przyszły dzień...

Katalog praw zawartych w Konwencji o Prawach Dziecka, tekst opracowany przez autorów "Pentliczka", akty prawne chroniące prawa człowieka, ustawa oświatowa, ramowy statut szkoły publicznej okazały się bardzo pomocne przy układaniu katalogu praw, obowiązków, nagród i kar w szkole - propozycji do statutu szkoły. Na uwagę zasłużyły prawa:

 

Najtrudniejsze było ustalenie kar. Okazało się, że wiele z nich narusza prawa człowieka. Dlatego też ćwiczenie: "Do kogo mogę zwrócić się o pomoc?", uważam za celowe, niezbędne. Osoby dorosłe, którym dzieci ufają, to najczęściej matki i nauczyciele. Wśród instytucji państwowych uczniowie wymienili przede wszystkim policję i szkołę.

Samorządność szkolna... W czym się przejawia, co utrudnia bycie samorządnym, jak możemy sobie z tym poradzić? Na te pytania dzieci szukały odpowiedzi w toku dyskusji. Najwięcej emocji wzbudziła postać przewodniczącego samorządu szkolnego (relacja jednostka - władza). Ćwiczenie symulacyjne uzmysłowiło uczestnikom zajęć, co to znaczy dobra organizacja pracy i jakie cechy charakteru powinien posiadać ich przewodniczący. Podczas oceny wyników pracy i sposobu jej organizacji przez "kierownika", można było zaobserwować to, czego między innymi nauczyli się uczestnicy zajęć.

Uważam, że uczniowie nabyli umiejętności:

Przyswoili sobie podstawową wiedzę z zakresu praw i wolności człowieka. Wymiernym efektem są opracowane propozycje zapisów w statucie szkoły, przygotowanie do przyjęcia go w sposób demokratyczny, zorganizowanie kampanii wyborczej do samorządu szkolnego, inicjatywy samorządowe uczniów...