Co myślę o samorządności uczniowskiej?

Rozwijanie samorządności i aktywności uczniów jest najważniejszą zasadą w procesie wychowania. Poprzez takie działanie rozbudza się inicjatywę uczniów, ich samodzielność i samodyscyplinę. Przez współdziałanie w grupie, pobudza się inicjatywę wszystkich jej członków, powoduje identyfikowanie z celami i zasadami grupy - uznanie ich za swoje w poczuciu pełnej za nie odpowiedzialności. Postulat samorządności ma sprzyjać też jej rozbudzeniu, rozwinięciu i umocnieniu jako cechy osobowości.

W opinii nauczycieli wychowawców, samorząd uczy poświęcania się dla dobra innych, działania na rzecz ogółu, wyrabia umiejętność życia w zespole. Pozwala kształtować w młodych ludziach takie cechy, jak: odpowiedzialność, sumienność, samodzielność, ambicja. Udział w samorządzeniu uczniowskim uczy młodzież, jak przygotować się do samodzielnego, dorosłego życia osobistego, społecznego, kulturalnego. Zakres tego współudziału w decyzjach powinien być stopniowo zwiększany i zawsze dyskretnie kontrolowany, aby uczniowie nie przejawiali samowoli i swawoli, partykularyzmu, by nie kierowali się znajomościami, nie byli aroganccy, butni, nierzetelni, nieuczciwi itp.

Wyróżnia się trzy etapy dochodzenia do pełnego zrozumienia istoty samorządności. Celem pierwszego etapu jest zaktywizowanie wszystkich uczniów do działania dla osiągnięcia wspólnych korzyści. Nauczyciel inicjuje prace, konkretyzuje zadania oraz pomaga w ich realizacji. Znajdą się tu też wyraźne elementy pobudzania inicjatywy podopiecznych, różnych form konsultacji, wysłuchiwania życzeń i propozycji. Jednocześnie wychowawca musi przekonać młodzież do własnych inicjatyw i propozycji, tak by przyjęła je za własne.

W drugim etapie następuje stopniowe przekazywanie inicjatywy zespołowi; stawiane są przed uczniami problemy do samodzielnego rozwiązania, przy zachowaniu doradczej roli opiekuna. Jest to okres nauki samorządności. Odbywa się tu nauka konkretyzowania zadań, podejmowania decyzji, sprawnej organizacji działania i jego oceny. W tym czasie kształtują się w zespole zwyczaje, normy i opinie pozwalające na dalsze rozszerzanie jego udziału we współgospodarowaniu, współrządzeniu i współodpowiedzialności. Na tym etapie mają też ukształtować się prawidłowe stosunki między wychowawcą a podopiecznymi, oparte na życzliwości i wzajemnym zaufaniu.

Etap trzeci to rozszerzanie ram samodzielności uczniów o własne inicjatywy, a nawet o podejmowanie decyzji w sprawach dotyczących samorządności młodzieży. Wychowawca pełni wówczas rolę doradcy i najbardziej doświadczonego sojusznika poczynań młodzieży, łącząc tę funkcję z taktowną opieką i kontrolą. Ten etap samorządności jest treningiem w samodzielnym kierowaniu się przez młodzież przyswojonymi poprzednio normami postępowania i utwierdzeniem poczucia obowiązku wobec siebie i zespołu. Trzeci etap możliwy jest do osiągnięcia w grupach młodzieży starszej, tworzącej zgrane zespoły osób pracujących dłuższy czas nie tylko razem ze sobą, ale i pod kierunkiem tych samych pedagogów.

Czym powinien zajmować się samorząd? Mogą to być:

Wielu innych spraw do rozwiązania dostarczy codzienne życie oraz spontaniczne propozycje młodzieży. Dorośli nie mogą tu nic narzucić uczniom, natomiast taktowne postępowanie z grupami uczniów i całą społecznością szkolną doprowadzi z pewnością do wytworzenia się uczniowskiej solidarności, czyli do przyjmowania poglądów grupy za swoje i jednomyślności w decyzjach.

Prof. Julian Radziewicz przedstawia różne typy samorządów szkolnych, niewiele różniących się co do treści, lecz aspirujących do różnych rangą ról: np. samorząd efektowny zamiast efektywnego, samorząd reprezentujący a nie działający, samorząd typu kabaretowego, samorząd - wizytówka szkoły itp. Wymienia też samorząd niezależny i opozycyjny, którego rodowód sięga roku 1981.

Najczęściej, niestety, samorząd jest pupilkiem dyrekcji i szkoły i służy do wykonywania doraźnych zadań. Samorządy mają niewielkie możliwości występowania przeciw niesprawiedliwości i łamaniu praw uczniowskich, mają mały wpływ na podmiotowe traktowanie uczniów przez nauczycieli. Przewodniczący samorządów, to często ulubieńcy nie swoich kolegów, lecz dyrekcji.

Obserwując od lat pracę samorządów szkolnych myślę, że dla podniesienia jakości pracy samorządów szkolnych najważniejsze jest zrozumienie istoty samorządności uczniowskiej przez nauczycieli i administrację szkolną. Nauczyciele powinni dostrzec rolę samorządności w wychowaniu młodzieży.

Należy stymulować młodzież do podejmowania samodzielnych decyzji; musi poczuć smak zarówno bezradności wobec narastających problemów, jak i satysfakcji z konsekwentnego wykonywania podjętych zobowiązań, prowadzących do widocznych efektów.

Należy tak organizować pracę z młodzieżą, by miała ona wpływ na to, co się dzieje wokół; z myślą o jej własnych interesach zarówno w sensie zbiorowym, jak i indywidualnym, trzeba dążyć do tego, aby uczniowie dobrowolnie przyjmowali na siebie obowiązki w samorządzie i poczuwali się do współodpowiedzialności za wszystko, co dzieje się w klasie i szkole; należy stwarzać takie warunki, by wszyscy uczniowie w szkole czuli się potrzebni, stanowili wielką rodzinę, za którą ponoszą współodpowiedzialność.

Dobrą drogą do tego jest powierzenie młodzieży organizowania różnorodnych form kultury i rozrywki. W ten sposób wyzwala się ambicję młodych ludzi i ich dążenie do realizacji marzeń.


Witold Mucharski

Łomża