Wypróbować na sobie

Szerzące się bezrobocie - z jednej strony, z drugiej zaś rywalizacja na rynku pracy (przetrwanie najbardziej przystosowanych) spowodowana poszukiwaniem twórczych, otwartych i przedsiębiorczych głów, rodzi konieczność nieustannego podnoszenia kwalifikacji bądź ich zmiany - przeformułowania. Odnoszę wrażenie, iż nauczyciele są taką grupą zawodową, która ma dużą świadomość aktualnych problemów w sferze edukacji i twórczo adaptuje się do nowych warunków, m.in. poprzez aktywne podnoszenie zawodowych umiejętności i szybką asymilację w służących temu grupach.

Istotą i przedmiotem edukacji wychodzącej naprzeciw zgłaszanym przez nauczycieli potrzebom winno być kształcenie umiejętności pomocnych w realizowaniu ich profesji, przy jednoczesnym wykorzystaniu i pielęgnowaniu kompetencji wypływających z właściwości osobowości. Zwrócenie się ku temu, czym dysponuje człowiek jako istota i jakie są jego zasoby, sprzyja humanizacji procesu nauczania i wychowania, którego naczelnym "instrumentem" jest właśnie osoba nauczyciela wychowawcy z jego wszystkimi kwalifikacjami oraz zasobami indywidualnymi i osobowościowymi: wrażliwością i otwartością poznawczą, empatią, tolerancją, cierpliwością, komunikatywnością.

Proponowanymi formami pracy z nauczycielami są warsztaty i treningi, które w ich kształceniu są bezsprzecznie nowymi, atrakcyjnymi, a jednocześnie użytecznymi sposobami edukowania. Przebieg takich zajęć opiera się bowiem na doświadczaniu, doznawaniu, "próbowaniu na sobie" różnego rodzaju metod i technik, dając jednocześnie możliwość wglądu w siebie, obserwowania na bieżąco własnych reakcji, stanów emocjonalnych, jakie rodzą się podczas różnych form pracy. Warsztaty i treningi zdają się być ponadto "wyprowadzeniem nauczania z ławek", uwolnieniem od operowania tylko i wyłącznie wiedzą teoretyczną, często oderwaną od realiów codziennego życia. Proponowane zajęcia pozwalają czerpać z wiedzy żywej, naturalnej, intuicyjnej.

Opierają się one głównie na doświadczaniu stanów wewnętrznych, wzbudzaniu wzajemnej, nieprofesjonalnej (niepsychologicznej) pomocy w grupie, rozładowaniu napięć i podnoszeniu samoświadomości. Idea tych i podobnych wymienionym form pracy sugeruje bowiem, iż w istocie ludzkiej drzemie potencjał wymagający jedynie wydobycia ("czynność maieutyczna"). Akuszerem nie jest tu jedynie osoba koordynującego pracę grupy, np. psychologa, ale raczej warunki, zadania, pytania stawiane także przez uczestników, a wywołujące określone reakcje, przywołujące uśpioną wiedzę, ośmielające ekspresję twórczych pomysłów.

Podczas zajęć treningowych i warsztatowych każdy z uczestników może przejmować funkcje prowadzącego, przewodnika nadającego tempo i kierunek dynamice grupowej. Dzięki temu wielu z nich uzyskuje szansę, aby w przyszłości dawać okazję swoim uczniom do regulowania rytmu procesu edukacyjnego, co z kolei zwiększa szanse ich decentracji, tzn. uczy ich ujmowania problemu z różnych perspektyw, także odmiennych od ich własnego punktu widzenia. Taką możliwość innego, szerszego od dotychczasowego oglądu rzeczywistości dają właśnie warsztaty ćwiczące umiejętności twórczego myślenia, treningi interpersonalne i wrażliwości oraz warsztaty umiejętności wychowawczych.


Twórczość możemy odnieść do różnego rodzaju ludzkich aktywności, a nie tylko do działalności artystycznej, jak się czasami zdroworozsądkowo przyjmuje. Okazuje się, że w obecnej rzeczywistości coraz więcej znaczą twórcze pomysły i ich nosiciele. Warsztaty twórczego rozwiązywania problemów są systemem ćwiczeń stosowanych w celu zwiększenia twórczego potencjału jednostki lub grupy osób.

Ćwiczenia te mogą pomóc człowiekowi rozwiązującemu właśnie jakieś problemy czy oczekującemu od siebie samego większej pomysłowości, oryginalności, giętkości myślenia i wrażliwości poznawczej. Twórczemu rozwiązywaniu problemów sprzyja niewątpliwie klimat grupy zapewniający optymalne warunki pracy. Uzasadnia to konieczność przeprowadzania na wstępie serii ćwiczeń dotyczących nawiązywania kontaktu interpersonalnego, umiejętności aktywnego słuchania, stworzenia atmosfery wzajemnego zaufania.

Wiele osób, w tym także nauczyciele, deklaruje potrzebę rozładowania napięcia, agresji, osiągnięcia spokoju wewnętrznego i pewnej psychofizycznej harmonii. Okazją do zrealizowania tych potrzeb są treningi interpersonalne. Dają one ponadto możliwość znalezienia swojego miejsca w grupie, ustalenia wzajemnych relacji, a także zwyczajnego oderwania się od rutynowych czynności na korzyść poświęcenia sobie czasu i uwagi. Trening wrażliwości z kolei to zespół technik rozbudzających postawy empatyczne i ogólną wrażliwość w kontaktach z ludźmi, tak pomocnych w pracy dydaktycznej i wychowawczej oraz innych relacjach, także na terenie szkoły. Każde interpersonalne doświadczenie może nieść ze sobą różne przeżycia i emocje: radość, zdziwienie, smutek, tęsknotę, mobilizację itp. Wszystko to obrócone na swoją korzyść pozwala znaleźć oparcie w sobie samym i uczy pomagać innym w rozbudzaniu czy ugruntowaniu takiej postawy.

Przewodnią ideą treningu interpersonalnego winno być jednak założenie, iż każde doświadczenie jest dobre, choć nie zawsze przyjemne, a wszelkie przeżycia, nawet bolesne, dotkliwe, można konstruktywnie wyzyskać dla wzbogacenia swojej osobowości i pośrednio dla poprawienia kontaktów z innymi ludźmi.


Nie tylko wiedza teoretyczna może być użyteczna i co więcej nie każda teoria może być zoperacjonalizowana, tzn. przełożona na język praktyki. Jak duże znaczenie ma nasze prywatne doświadczenie, pokazują warsztaty umiejętności wychowawczych. Umożliwiają one aktualizację i przeniesienie owych osobistych doświadczeń do teraźniejszości w celu rozwiązania problemów dydaktycznych i wychowawczych. Nie chodzi tu jednak o proste literalne powtórzenie sprawdzonych i doświadczonych niegdyś na sobie sekwencji oddziaływań, lecz jedynie o wykorzystanie ich ogólnych form, idei do konstruowania własnej, osobistej "metodyki" pracy z dziećmi i młodzieżą.

Treningi i warsztaty są ponadto źródłem informacji zwrotnych dotyczących własnej osoby, indywidualnego sposobu prezentacji w grupie, zachowania i reagowania w różnych sytuacjach. Owo zwierciadło społeczne wpływa na modyfikację autoekspresji oraz dotychczasowego sposobu postrzegania siebie. Umożliwia także podjęcie konstruktywnej "rywalizacji" z wizerunkiem, jaki tworzą na nasz temat inni ludzie.


Te nowe formy pracy z nauczycielami, poprzez fakt ich osobistego doświadczania, mogą stać się początkiem wielu inicjatyw w pracy z dziećmi i młodzieżą. Sprawdzone, przepracowane i osobiście doznane techniki oddziaływania będą miały prawdopodobnie niebagatelny wpływ na poprawienie kontaktu z uczniami, uwrażliwienie na ich potrzeby i polepszenie sposobów komunikowania się. Rezultaty te mogą być tylko konsekwencją zmian dokonanych u nauczyciela - lepszej autorefleksji, wynikającej z dostarczonej mu możliwości wcielania się w rolę ucznia i doświadczania płynących stąd konsekwencji.


Beata Ziółkowska

UAM, Poznań