Wycieczki dają okazję do rozwoju

Idea organizacji wycieczek jako formy pracy dydaktycznej i wychowawczej pojawiła się w związku ze zwalczaniem metod scholastycznych i werbalizmu w nauczaniu. Już znany francuski pedagog Jean Jacques Rousseau zalecał stosowanie wycieczek do rozwijania u uczących się twórczych zdolności obserwacji i dociekliwości. Walory wycieczek doceniali również członkowie Komisji Edukacji Narodowej. Zachęcali oni m.in. do stosowania wycieczek i dłuższych wędrówek w nauczaniu różnych przedmiotów. Szczególnie silny nacisk położono na wychowanie fizyczne. Stąd wycieczki o charakterze majówek z muzyką, podwieczorkiem i zabawą na świeżym powietrzu stały się w tym czasie powszechne w szkołach. Dużą wagę do wycieczek przywiązywali m.in. Tadeusz Czacki, twórca Liceum Krzemienieckiego, Wojciech Jastrzębowski - profesor nauk przyrodniczych z Instytutu Agronomicznego w Marymoncie, Jerzy Michejda - pedagog na Śląsku Cieszyńskim i Leon Jaxa Bykowski - nauczyciel ze Lwowa. Wyznawali oni zasadę, że poznanie ziemi ojczystej jest obowiązkiem każdego młodego Polaka. Ich następcy, już w odrodzonej Polsce, propagowali idee wycieczek, ukazując piękno ziemi ojczystej i bogactwo kultury narodowej. To oni dowiedli, że wśród wielu czynników kształtujących charakter i stosunek młodzieży do ojczystej ziemi niekwestionowaną rolę odgrywają wycieczki. Są one dostępne dla każdego i możliwe do zorganizowania niezależnie od pory roku. Organizowanie ich łączy się z oczekiwaniem na autentyczną przygodę i spotkanie z czymś co nowe, nieznane. Wyzwalają one tęsknotę do poczynań wychodzących poza sztywne ramy godzin przeznaczonych na wykłady. Młodzież cieszy myśl, że znajdzie się na wolnym powietrzu w bezpośredniej styczności z przyrodą i nowym środowiskiem.

Atmosferze wycieczek ulegają również wychowawcy mający świadomość, że ich efekty są nieporównywalnie większe niż np. wykładów. Okazuje się, że przeżycia zrodzone z zetknięcia z życiem lasu, górami, rzekami, morzem, tempem pracy kopalni, huty, krajobrazem, bogactwem pamiątek i pomników kultury, czy ciekawymi ludźmi są bez porównania bogatsze, żywsze i trwalsze, aniżeli wiedza zdobyta w sali wykładowej. Zaobserwowane podczas wycieczek nowe zjawiska nie tylko dostarczają realnych wiadomości, ale skłaniają do porównań, wnioskowania i uogólnień. Wycieczka, jak twierdził Gustaw Wuttke, jest synonimem przygody, jest "uroczystym czasem odnowy całego organizmu, orzeźwiającą kąpielą po trudach życia".

W wychowaniu młodzieży można zastosować różne rodzaje wycieczek. Ze względu na liczbę uczestników rozróżniamy wycieczki indywidualne i zbiorowe. Mając na uwadze zagadnienia poznawcze wyróżniamy wycieczki: historyczne, geograficzne, biologiczne itp. Wśród wycieczek historycznych wyodrębniamy: muzealne i terenowe (pola bitew, zabytki architektoniczne). Ze względu na tematykę wycieczki dzieli się na: dotyczące dziejów politycznych (miejsca ważnych wydarzeń, pola walk), kultury (architektura, malarstwo, rzeźba, muzea, biblioteki), zagadnień społeczno-gospodarczych (np. zwiedzanie zakładów pracy). Wycieczki te nazywa się również przedmiotowymi. Często organizuje się wycieczki w ramach kilku przedmiotów nauczania. Mówimy wówczas o wycieczkach kompleksowych, wieloprzedmiotowych, interdyscyplinarnych, zintegrowanych lub globalnych. Podziału wycieczek można również dokonać ze względu na środek lokomocji. Wyróżniamy wówczas m.in. wycieczki piesze, autokarowe, kolejowe, rowerowe. W zależności od miejsca zamieszkania uczestników można mówić o wycieczkach: bliższych, trwających krótko i dalszych, na które przeznacza się więcej czasu.

Wycieczki odgrywają ważną rolę w kształtowaniu postaw młodzieży. W działalności dydaktyczno-wychowawczej prowadzonej w formie wycieczek kształtuje się przede wszystkim postawy odnoszące się do przyrody i kultury. Jest to oczywiste, ponieważ terenem penetracji jest otwarta przestrzeń pól, gór, wód i lasów.

Postawy pronaturowe (według T. Tyblewskiego "Ideał wychowawczy w turystyce", "Ruch Pedagogiczny" 1975, nr. 6) charakteryzują się: respektem dla życia, opiekuńczością w stosunku do dzieł natury, odpowiedzialnością za środowisko naturalne, harmonijną stycznością z przyrodą, umiłowaniem piękna natury, rozmiłowaniem w przyrodzie. Najbardziej pożądanymi składnikami każdej z tych postaw będą: wrażliwość emocjonalna, utrwalona motywacja do działania, uczuciowy stosunek do wszelkich zjawisk życia społecznego, nastawienie spostrzeżeniowo-empatyczne, wiedza i doświadczenie wykorzystywane do zespolenia ludzkich potrzeb, uczucia altruistyczne i introwertywne, dyspozycje do aktualizowania postawy za pomocą działań.

Postawy prokulturowe zdaniem Trybucjusza Tyblewskiego cechuje respekt dla kultury, zainteresowanie kulturą, kontakt z kulturą, umiłowanie piękna i wielkości kultury, ciągłość uczestnictwa w kulturze, twórcza ekspresja, kulturalne doskonalenie środowiska. W strukturze każdej z tych postaw autor dostrzega wiedzę i doświadczenie, wrażliwość emocjonalną, uczucia altruistyczne, motywacje samorozwojowe, wyobraźnię.

Wycieczki zaspokajają różnorodne potrzeby młodzieży, które istnieją obiektywnie, choć nie zawsze są uświadamiane. Podczas organizowanych w szkole wycieczek mogą być zaspokajane potrzeby o charakterze biologicznym: regeneracji sił w dobrych warunkach klimatycznych, przebywania w ciszy, wypoczynku fizycznego, kontaktu z zielenią i przyrodą, zmiany dotychczasowego otoczenia.

Wycieczki stwarzają również warunki do zaspokajania potrzeb psychicznych. Odnosi się to do potrzeb: organizowania kontaktów towarzyskich i wypoczynku w ciszy, zmiany środowiska przestrzennego i społecznego, odprężenia psychicznego. Zaspokajane w czasie wycieczek potrzeby kulturalne dotyczą m.in.: poczucia piękna, poznania, przeżycia przyrody, zabaw i rozrywek, poznania miejsc znanych z literatury i środków masowego przekazu, poznania nowych ludzi i instytucji, życia różnych społeczeństw.

Udział w wycieczkach dostarcza okazji do doskonalenia u ich uczestników takich zjawisk psychicznych jak: wrażenia, spostrzeżenia, uczucia, procesy samodzielnego myślenia i działania, rozwój pamięci i uwagi. Wycieczki stwarzają okazję do rozwoju u młodzieży takich właściwości umysłu, jak: krytycyzm i samodzielność myślenia, otwartość umysłu i uczciwość intelektualna. Są również okazją do kształtowania u uczestników wrażliwości estetycznej jako zdolności warunkującej przeżywanie piękna i potrzeby obcowania z nim.

Na szczególną uwagę zasługuje także sprawnościowy i rekreacyjny aspekt wycieczek. Ich korzystny wpływ na zdrowie ludzkie jest oczywisty. Ruch na świeżym powietrzu wpływa dodatnio na wzrost i rozwój organizmu ludzkiego, a pokonywanie trudności i niewygód przyczynia się do wyrobienia sprawności fizycznej. Podczas wycieczek wdraża się młodzież do dbałości o własny rozwój fizyczny, troski o higienę, zdobywania umiejętności służących zdrowiu biologicznemu i psychicznemu. Kształtowane w ten sposób elementy wychowania zdrowotnego odgrywają ważną rolę we wszechstronnym rozwoju młodzieży, poprawiając m.in. jej samopoczucie, budząc optymizm życiowy.

Cele wycieczek sprowadzają się do poznawczych, kształcących i wychowawczych. Wyróżnia się następujące zasady przeprowadzania wycieczek: świadomy, dobrowolny i aktywny udział w wycieczkach, atrakcyjność, respektowanie zainteresowań, aspiracji i indywidualnych uzdolnień, tworzenie warunków do zaspokajania potrzeb rekreacyjnych, zdrowotnych, emocjonalnych, estetycznych, poznawczych, integracji zadań indywidualnych, samorządności, ścisłe współdziałanie ze środowiskiem, podejmowanie w pracy osiągalnych celów, tworzenie wśród uczestników wycieczek dobrych stosunków, ochrona spontaniczności wypoczynku. Dopełniające zasady: integracji uczuciowej i kulturowej, kompleksowego oddziaływania na osobowość, zaufania do krajoznawców, partnerstwa w rozwiązywaniu problemów, uogólnienia doświadczeń poznawczo-emocjonalnych:

Rezultaty wycieczek zależą także od sposobów osiągania zamierzonych celów, czyli od metod. Skuteczne okazuje się tutaj posługiwanie się obserwacją, metodami słownymi, kartograficznymi, estetycznymi, filmem, fotografią. Stosowane na wycieczkach sposoby zdobywania wiedzy opierają się na metodach bezpośredniego i pośredniego poznania otaczającej rzeczywistości. Podstawową metodą pracy dydaktyczno-wychowawczej i turystyczno-krajoznawczej prowadzonej w formie wycieczek jest bezpośredni kontakt z tym, co ma być poznane.


Mirosław Kaliński

Departament Oświatowo-Wychowawczy MON, Warszawa